Dịch văn học – người phụ nữ mất mười năm để đưa một cuốn tiểu thuyết Tanzania sang tiếng Đức

Dịch văn học từ một ngôn ngữ 200 triệu người nói: mười năm cho một cuốn sách

Bà là ai: một nhà Swahili học học tiếng ngay trên đất Tanzania

Nhân vật của câu chuyện là Tiến sĩ Uta Reuster-Jahn, nhà nghiên cứu và giảng viên người Đức. Theo bài viết của Publishing Perspectives, bà chuyên về ngôn ngữ và văn học Swahili cùng văn hóa đại chúng Tanzania, và chủ yếu dịch từ tiếng Swahili sang tiếng Đức.

Bà không học ngôn ngữ ấy trong giảng đường. Bà học nó tại Tanzania, trong thời gian sống ở một vùng xa làm tình nguyện viên. Điều đầu tiên khiến bà yêu tiếng Swahili là âm thanh của nó — thứ ngôn ngữ có những âm tiết mở; về sau, bà yêu tiếp sự hóm hỉnh và cách người ta giao tiếp bằng ngôn ngữ ấy.

Bà hiểu rõ việc mình làm khó đến đâu, và đã viết thành nghiên cứu. Năm 2018, bà công bố một bài nghiên cứu học thuật về chính những thách thức của việc dịch văn học Swahili sang tiếng Đức. Nghĩa là người kể câu chuyện dưới đây không phải một người mới vỡ mộng, mà là một chuyên gia biết trước cái giá mình sẽ phải trả.

Chuyện đã xảy ra: hai năm chỉ để mua bản quyền

Bà chọn dịch Titi la mkwe — một cuốn tiểu thuyết của nhà văn Tanzania Alex Banzi.

Toàn bộ công việc ấy ngốn của bà mười năm. Trong mười năm đó, hai năm chỉ để mua xong bản quyền từ ông Walter Bgoya của Tanzania Publishing House. Bản dịch tiếng Đức hoàn thành năm 2016.

Và rồi không có nhà xuất bản Đức nào nhận in. Bà tự xuất bản cuốn sách của mình.

Hậu quả: mười năm lao động, một cuốn sách tự in, mãi mới hoàn vốn

Hãy nói thẳng những gì bà mất. Tiền mua bản quyền và tiền in là tiền của chính bà — và theo Publishing Perspectives, chỉ đến gần đây bà mới thu hồi được chi phí. Mười năm làm việc của một chuyên gia hàng đầu về một nền văn học, kết quả là một cuốn sách không có nhà xuất bản nào đứng sau.

Cái mất lớn hơn không thuộc về bà. Tiếng Swahili có khoảng 200 triệu người nói — bài báo xếp nó cùng tiếng Arab vào nhóm ngôn ngữ “bị thiểu số hóa” trên thị trường sách. Vậy mà độc giả Đức gần như không có gì để đọc từ nền văn học ấy, dù nước Đức từng có một quá khứ thực dân ở Đông Phi. Bà gọi việc tạo ra sự quan tâm của người Đức với văn học Swahili là một cuộc chiến lên dốc.

Và danh sách còn đang chờ. Bà đã dịch một truyện của nhà văn Lilian Mbaga cho No Edges — tuyển tập truyện đầu tiên được dịch từ tiếng Swahili sang tiếng Anh. Tiểu thuyết của Mbaga thì bà vẫn đang đi tìm nhà xuất bản, cùng với hai cuốn đương đại khác. Ai được trong câu chuyện này? Không ai. Chỉ có những bản dịch nằm trong ngăn bàn.

Bài học bà rút ra: cầu chưa có thì phải tự tạo ra cầu

Câu của bà, ngắn đến mức có thể mang đi: “Khi nhu cầu chưa có, anh phải tự tạo ra nó.”

Và bà tạo ra theo cách rất cụ thể, không phải bằng lời kêu gọi. Gần như năm nào bà cũng trở lại Tanzania để mua sách. Bà tìm tác giả mới qua mạng xã hội, và qua hai giải thưởng văn chương trong nước — giải Safal và giải Mwalimu Nyerere dành cho sáng tác.

Đó là một định nghĩa khác về kiên trì. Không phải chờ thị trường mở cửa, mà mỗi năm đi một chuyến, mua thêm vài cuốn, dịch thêm một truyện — cho đến khi có một cái cửa.

Những cuốn sách bà đang mang trên vai

Titi la mkwe của Alex Banzi là cuốn bà đã đưa sang tiếng Đức bằng mười năm của mình. Cuốn này chưa có bản tiếng Việt, nên ở đây Sách Bán Chạy chỉ xin nhắc đúng tên gốc.

Cuốn bà đang quyết tâm nhất lại là một cuốn lạ: Tuzo — nghĩa là “Giải thưởng” — một tiểu thuyết viết chung trên mạng của năm tác giả Tanzania, nội dung về tình trạng tham nhũng tình dục trong các trường đại học. Một trong các tác giả, Laura Pettie, đã đoạt giải Mwalimu Nyerere năm 2024. Bà đã xin được phép của cả năm người và, theo bài báo, “quyết tâm đưa bản dịch ra được”. Đây là thứ một cuốn sách dịch làm được mà không gì thay thế: cho người đọc ở nửa kia địa cầu nhìn thấy một chuyện đang xảy ra thật, bằng chính lời của những người sống trong đó.

Lưu ý biên tập: Titi la mkwe, Tuzo và No Edges hiện chưa có bản tiếng Việt và chưa có trên sachbanchay.com. Sách Bán Chạy ghi nhận đây là nhóm đầu sách đáng theo dõi cho tủ văn học châu Phi.

Ai nên quan tâm câu chuyện này

Người học ngoại ngữ và người làm nghề dịch sẽ thấy ở đây cái giá thật của nghề. Người làm sách sẽ thấy một bài toán thị trường: khi chưa có người đọc, ai sẽ bỏ mười năm đầu tiên? Và bất cứ ai đang làm một việc chưa ai cần tới — một nghề mới, một sản phẩm mới, một mảng sách mới — đều sẽ nhận ra câu nói của bà là nói về mình.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

Hai cuốn dưới đây đều đang còn hàng, và mỗi cuốn nối vào đúng một nhánh của bài học “tự tạo ra nhu cầu”:

• Dẫn Luận Ngôn Ngữ Học (Võ Đức Nghiệu – Nguyễn Văn Hiệp) — 90.000₫, NXB Đại Học Quốc Gia Hà Nội, 372 trang. Muốn tạo ra sự quan tâm cho một ngôn ngữ, trước hết phải hiểu ngôn ngữ vận hành thế nào. Giáo trình này cung cấp kiến thức nền về ngôn ngữ và các phân ngành cốt lõi của ngôn ngữ học, dạy kỹ năng phân tích và miêu tả cơ bản, trình bày giản dị kèm nguồn ngữ liệu để người học làm quen.
• Everest Marathon: Hành Trình Vượt Qua Giới Hạn Ở Tuổi 52 (Ngọc Trâm) — 179.000₫, NXB Thế Giới, 232 trang. Đây là nhánh kiên trì: hai năm chuẩn bị cho chặng marathon tới Everest Base Camp, học bơi để vượt nỗi sợ nước sâu, đạp xe gần 1.800 km xuyên Việt để gây quỹ cộng đồng. Trang sách nói rõ “không phải là câu chuyện của một vận động viên chuyên nghiệp” — mà của một người bình thường, giống như một dịch giả đơn độc trước cả một thị trường.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop

Thông tin sách

• Tên gốc: Titi la mkwe
• Tác giả: Alex Banzi (Tanzania)
• Ngôn ngữ gốc: Swahili
• Dịch sang tiếng Đức: Uta Reuster-Jahn, hoàn thành năm 2016, tác giả bản dịch tự xuất bản
• Bản quyền gốc: Tanzania Publishing House (Walter Bgoya)
• Bản tiếng Việt: chưa có
• Giá bìa / ISBN: Lỗi giao diện: file 'snippets/shortcode-chưa.bwt' không được tìm thấy

Có những cuốn sách đến tay ta nhẹ như một hơi thở, mà phía sau là mười năm của một người nào đó. Lần tới, khi mở một cuốn sách dịch, có lẽ ta nên lật thêm một trang — trang có tên người dịch.

Nguồn: Olivia Snaije, “Spotlight on Translation: Three Translators on Galvanizing Interest in Literature Translated from Arabic, Greek, and Swahili”, Publishing Perspectives, 20/10/2026 — https://publishingperspectives.com/2026/10/spotlight-on-translation-three-translators-on-galvanizing-interest-in-literature-translated-from-arabic-greek-and-swahili/

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.