Văn học lưu vong – nhà văn Chile kể chuyện tuổi thơ mất quê tại Hội sách Frankfurt 2026

Văn học lưu vong tại Hội sách Frankfurt 2026: khi “kháng cự” chỉ là tiếp tục nói tiếng mẹ đẻ

María José Viera-Gallo là ai: từ Santiago đến Rome, rồi lên diễn đàn Frankfurt

Bà là nhà văn và nhà báo người Chile, sinh tại Santiago de Chile năm 1971. Theo trang tiểu sử tác giả của nhà xuất bản Anagrama (Tây Ban Nha), sau cuộc đảo chính quân sự năm 1973, gia đình bà sống lưu vong tại Rome — và bà ở đó cho đến năm mười bốn tuổi.

Thành tích nghề nghiệp của bà không nhỏ. Bà học hậu đại học tại La Sorbonne Nouvelle (Pháp) năm 2000; nhiều năm làm phóng viên thường trú và ghost writer tại New York; viết chuyên mục văn học cho nhật báo El Mercurio. Bà tham gia viết kịch bản phim Joven y alocada — bộ phim đoạt giải Kịch bản xuất sắc nhất tại Liên hoan phim Sundance năm 2012. Hiện bà là giảng viên môn Viết sáng tạo tại Đại học Diego Portales (Chile).

Trước tác phẩm mới nhất, bà đã in bốn cuốn: Verano robado (2006), Memory Motel (2011 — vào bán kết giải Premio Herralde), tập truyện Cosas que nunca te dije (2015) và Química y Nicotina (2017).

Chuyện gì đã xảy ra: một rạng sáng tháng 2/1974 và những câu hỏi ở sân trường Rome

Tại Frankfurt, bà xuất hiện trong phiên thảo luận có tên “Beyond the Headlines: Authors from Countries in Crisis Read and Reflect on Their Work and Human Rights” — nơi các nhà văn đến từ những đất nước đang khủng hoảng đọc tác phẩm và nói về nhân quyền. Phiên này do nhà báo Shila Behjat điều phối, và được bà Melissa Fleming — Phó Tổng thư ký Liên Hợp Quốc phụ trách truyền thông toàn cầu — giới thiệu, gắn với Liên minh Toàn cầu vì Nhân quyền do Văn phòng Nhân quyền Liên Hợp Quốc khởi xướng.

Câu chuyện bà kể bắt đầu từ một chi tiết rất nhỏ. Cuốn tiểu thuyết mới của bà mở ra bằng ký ức một rạng sáng tháng 2/1974: người mẹ mặc áo khoác lên bộ pyjama mùa hè cho bà và các chị em, để chuẩn bị bước vào mùa đông châu Âu. Lớn lên giữa cộng đồng người Chile lưu vong ở Rome, bà kể rằng ở trường, những đứa trẻ khác liên tục hỏi bà những câu hỏi vô phép về chuyện bà từ đâu tới — và chính những câu hỏi đó định hình cách bà dựng nên bản sắc của mình. Bà sống ở một nơi mà rất ít người đọc đúng tên bà.

Khi được hỏi điều gì là hành vi kháng cự trong hoàn cảnh ấy, câu trả lời của bà ngắn gọn: “Sự kháng cự là tiếp tục nói tiếng Tây Ban Nha.”

Ngồi cùng bà trên sân khấu là những người có câu chuyện tương tự: nhà văn Heba Al-Wasity lớn lên ở Canada trong gia đình tị nạn Iraq; nhà văn Ege Dündar (Thổ Nhĩ Kỳ) có cha là nhà báo từng bị cầm tù, nay làm việc cùng tổ chức PEN International; và nhà văn Radka Denemarková (Cộng hòa Séc), người kể rằng cha bà từng giữ trong nhà những cuốn sách không được phép lưu hành tự do dưới thời Tiệp Khắc cộng sản.

Hậu quả: mất quê, mất ông bà, và một thứ “tội lỗi xã hội”

Cái giá của lưu vong không được tính bằng một mất mát duy nhất. Trong cuộc trò chuyện với hãng tin EFE (do báo El Mostrador của Chile đăng lại ngày 4/10/2026), bà nói về nỗi đau của khoảng cách với ông bà mình — những người bà không được lớn lên bên cạnh.

Thứ hai, là một gánh nặng ít ai nói ra. Nhiều người xem người Chile lưu vong là “những kẻ được ưu đãi”, và có người khiến bà cảm thấy có lỗi vì đã không phải sống sát cạnh chế độ độc tài. Bà gọi đó là culpa social — tội lỗi xã hội. Hồi còn nhỏ ở Rome, bà tránh cười trong các bức ảnh, vì sợ ảnh ấy có thể được nhìn thấy ở Chile và bị phán xét.

Thứ ba, là một mất mát không bao giờ hoàn lại được. Khi trở về Santiago, cô giáo đọc đúng tên bà — nhưng bà vẫn cảm thấy mình cũng là người Ý. Bà tự nhận mình không có gốc rễ về mặt địa lý, và nói rằng bà thích sự lưỡng phân đó. Nói cách khác: về được, nhưng không về hẳn.

Và có một nhóm người chịu thiệt mà hầu như không ai nhắc: những người vợ, người mẹ đã nuôi con ở nơi xa quê, mà không có cái vinh quang mang tính sử thi mà chồng họ thường được ghi nhận.

Bài học: lưu vong là chuyến đi kéo dài cả một đời

Bà phát biểu điều bà rút ra bằng một câu rất gọn: “Lưu vong là một chuyến đi kéo dài cả một đời.”

Và kèm với nó là một câu khác, nhẹ hơn nhưng không kém sức nặng: “Có rất nhiều cuộc đời trong một cuộc đời.” Việc trở thành một người mẹ khiến bà suy nghĩ lại về việc mình từng là một người con — nhớ lại mẹ mình, và nhớ lại chính cô bé mà bà đã là.

Bài học thứ ba, có lẽ là bài học hữu dụng nhất cho người đọc hôm nay: kháng cự không nhất thiết phải lớn lao. Nó có thể chỉ là giữ lấy tiếng nói của mình trong một căn nhà xa lạ.

Cuốn sách: Tú también eres extraña viết cho ai, trả lời câu hỏi gì

Tác phẩm mới của bà, Tú también eres extraña (nhà xuất bản Anagrama, 2026), là một tiểu thuyết tự truyện về chính tuổi thơ của bà ở Ý sau khi gia đình phải rời Chile. Bà gọi nó là “một album ảnh gia đình của ký ức”.

Theo đúng những gì bà nói, cuốn sách này được viết vì một lý do rất cụ thể: bà đi tìm mà không thấy một cuốn sách nào phản chiếu được trải nghiệm của mình. Theo bà, Chile vẫn chưa được viết từ góc nhìn của người lưu vong. Và cuốn sách cất lên tiếng nói cho những người phụ nữ lưu vong đã nuôi con ở nơi xa quê — những người không được ghi công theo kiểu sử thi như cánh đàn ông.

Bà cũng thừa nhận bà đã trì hoãn rất lâu việc viết về chuyện của mình, vì nghĩ nó không đủ thú vị, và vì một thứ pudor — sự e dè khi viết về tuổi thơ. Khi bắt tay vào viết, điều bà muốn giữ là lòng trung thực với sự thật.

Lưu ý biên tập: Tú también eres extraña hiện chưa có bản tiếng Việt và chưa có trên sachbanchay.com. Chúng tôi giữ nguyên tên gốc và không gắn link mua; cuốn này đã được ghi vào danh sách đề xuất nhập của Sách Bán Chạy.

Ai nên đọc câu chuyện này

• Người đang sống xa quê — đi học, đi làm, định cư ở nơi khác — và thỉnh thoảng không biết mình thuộc về đâu.
• Cha mẹ đang nuôi con ở một nơi không phải quê mình, muốn con giữ được tiếng mẹ đẻ.
• Người đọc yêu dòng văn học ký ức và tự truyện, nơi lịch sử lớn được kể qua mắt một đứa trẻ.
• Người làm sách và dịch giả đang tìm đề tài mới từ văn học Mỹ Latin đương đại.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

Nếu bài học ở trên chạm được vào bạn, hai cuốn dưới đây đang còn hàng tại Sách Bán Chạy và nối trực tiếp với nó:

• Người Đua Diều — Khaled Hosseini (Tái bản 2026) — 139.000₫ (giá bìa 155.000₫), Nhã Nam – NXB Hội Nhà Văn, dịch: Nguyễn Bản, 460 trang. Nối với bài học “lưu vong là chuyến đi kéo dài cả một đời”: một cậu bé rời Afghanistan sang Mỹ, và hai mươi năm sau vẫn phải trở về để trả món nợ của tuổi thơ. Đây đúng là thứ culpa social mà Viera-Gallo gọi tên — cảm giác mắc lỗi vì mình đã đi khỏi.
• Nhật Ký Anne Frank — Anne Frank — 90.000₫ (giá bìa 100.000₫), Đông A – NXB Dân Trí, dịch: Đặng Kim Trâm, 392 trang. Nối với bài học “kháng cự không nhất thiết phải lớn lao”: một cô bé mười ba tuổi, trong một căn gác kín, giữ lấy chính mình bằng cách mỗi ngày viết xuống một trang giấy. Nếu Viera-Gallo nói “sự kháng cự là tiếp tục nói tiếng mẹ đẻ”, thì Anne Frank là minh chứng xa hơn: kháng cự là tiếp tục kể.

Bạn cũng có thể xem thêm tủ Sách bán chạy và Sách mới nổi bật.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop

Thông tin sách

• Tên sách: Tú también eres extraña (chưa có bản tiếng Việt)
• Tác giả: María José Viera-Gallo (sinh 1971, Santiago de Chile)
• Nhà xuất bản: Anagrama (Tây Ban Nha)
• Năm phát hành: 2026
• Thể loại: Tiểu thuyết tự truyện (autoficción)
• Dịch giả / số trang / khổ sách / giá bìa / ISBN bản Việt: (chưa có — chờ bản quyền tiếng Việt)

Kết

Có những cuộc kháng cự không để lại dấu trong sách sử: một đứa trẻ nhất quyết nói tiếng của mẹ nó ở sân trường xa lạ, một cô bé mười ba tuổi mở vở ra viết trong căn gác kín. Lịch sử ghi tên những người lớn tiếng nhất, còn sách thì giữ lại những người bé nhỏ nhất. Có lẽ đó là lý do chúng ta vẫn cần sách.

Nguồn: Publishing Perspectives — “Frankfurter Buchmesse 2026: At Frankfurt, Writers Reflect on Literature, Exile, and Human Rights”, Talita Facchini, 14/10/2026 (publishingperspectives.com). Tiểu sử tác giả: trang tác giả María José Viera-Gallo của nhà xuất bản Anagrama (anagrama-ed.es). Phỏng vấn EFE do El Mostrador (Chile) đăng lại, 4/10/2026 (elmostrador.cl).

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.