Hội sách Frankfurt 2026 – nhà sử học Pulitzer cảnh báo “sách của cả thế giới đã bị máy nuốt trọn”

Hội sách Frankfurt 2026: khi người giữ sách phải lên tiếng đòi lại quyền của mình

Jill Lepore là ai — và vì sao lời bà nói có trọng lượng

Trước khi nghe bà cảnh báo điều gì, cần biết người cảnh báo là ai.

Jill Lepore là giáo sư sử học Mỹ mang chức danh David Woods Kemper ’41 tại Đại học Harvard, đồng thời là giáo sư luật tại Trường Luật Harvard. Bà là nhà báo thường trực (staff writer) của tạp chí The New Yorker từ năm 2005 — nghĩa là hơn hai mươi năm vừa dạy sử, vừa viết sử cho người bình thường đọc.

Danh sách giải thưởng của bà dài hiếm thấy. Giải Bancroft, Ralph Waldo Emerson và Berkshire cho The Name of War (1998). Giải Anisfield-Wolf cho sách phi hư cấu về chủng tộc với New York Burning (2005). Giải American History Book Prize (2015). Giải Hannah Arendt cho Tư tưởng Chính trị (2021). Giải PEN cho Nghệ thuật Tiểu luận với The Deadline (2023). Hai lần vào chung khảo National Book Award. Năm 2012, Harvard phong bà danh hiệu Harvard College Professor vì thành tích giảng dạy. Bà được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Hoa Kỳ và Hội Triết học Hoa Kỳ, từng làm chủ tịch Hội Sử gia Hoa Kỳ, và nhận bằng tiến sĩ danh dự của Yale, NYU và Tufts.

Và tháng 5/2026, bà thắng giải Pulitzer hạng mục Lịch sử cho cuốn We the People: A History of the U.S. Constitution xuất bản năm 2025 — một cuốn sử về Hiến pháp Hoa Kỳ. Người phát biểu khai mạc hội sách lớn nhất thế giới năm nay, nói cách khác, là một người đã dành cả đời nghiên cứu xem một nền dân chủ sống bằng gì.

Chuyện xảy ra thế này: một buổi họp báo ở Frankfurt

Ngày 6/10/2026, Hội sách Frankfurt lần thứ 78 (Frankfurter Buchmesse) tổ chức họp báo khai mạc, trước khi hội sách chính thức mở cửa từ 7 đến 11/10.

Người mở lời là Sebastian Guggolz, Chủ tịch Hiệp hội các nhà xuất bản và nhà sách Đức. Ông bắt đầu bằng một câu dễ thương: tình yêu dành cho sách vẫn đang nảy nở, vẫn đập nhịp. Nhưng ngay sau đó là phần không dễ thương chút nào. Theo ông, vấn đề năng lực đọc không thể bù đắp bằng AI — thứ đưa ra câu trả lời một cách ngẫu nhiên. Ông nói điều này đáng báo động không chỉ với ngành sách mà với cả xã hội, và kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới “can thiệp ngay lập tức”, thay vì để tác giả và nhà xuất bản phải tự đi kiện mới có công bằng.

Rồi Jill Lepore lên bục, nói mười lăm phút. Bà mở đầu bằng cách đặt hội sách vào chiều dài lịch sử: hội chợ này dựa trên một truyền thống hơn năm trăm năm, còn già hơn cả nghề in — vậy mà năm nay những người làm sách gặp nhau “trên lưỡi dao của lịch sử”. Và câu khiến cả phòng im lặng: toàn bộ tri thức nhân loại chứa trong sách của thế giới đã bị những cỗ máy do các tập đoàn sở hữu nuốt trọn.

Bà gọi trật tự đang hình thành đó là “Nhà nước Nhân tạo” (the Artificial State) — một tương lai do “một số rất ít những ông hoàng thương nhân thế kỷ 21 có quyền lực đến mức choáng ngợp” định hình, nơi con người bị cai trị và nhiều người bị thay thế bởi máy móc thuộc sở hữu của các tập đoàn.

Hậu quả: tác phẩm bị lấy không xin phép, không trả tiền, và gần như không bị phạt

Đây là phần cụ thể nhất, và cũng là phần đau nhất của bản tin.

Mất cái gì: Hiệp hội các nhà xuất bản và nhà sách Đức công bố “Lời kêu gọi Frankfurt” (Frankfurt appeal), trong đó nêu thẳng một vấn đề mang tính cấu trúc, ảnh hưởng tới từng nhà xuất bản: các công ty AI huấn luyện mô hình của họ trên những tác phẩm được bảo hộ bản quyền mà không có sự đồng thuận của nhà xuất bản và tác giả, khai thác những sản phẩm giá trị ấy mà không trả thù lao, và đến nay phần lớn vẫn hành xử mà không bị trừng phạt — kể cả khi ngang nhiên bỏ qua việc chủ sở hữu quyền đã bảo lưu quyền một cách rõ ràng.

Ai được: phần lợi nằm ở phía các tập đoàn công nghệ. Lepore nói về sự tập trung quyền lực vào tay một nhóm rất nhỏ, và đặt câu hỏi con người phải trả giá gì khi đầu hàng Nhà nước Nhân tạo. Câu trả lời của bà: có thể chúng ta không chỉ mất tự do, mà mất chính trí tuệ của mình.

Và thiệt hại dài hạn nằm ở chỗ ít ai nhìn thấy ngay: nền dân chủ. Lepore lập luận rằng dân chủ lập hiến sống nhờ sách, nhờ việc đọc, nhờ những người viết và người in, nhờ sự tự do của trí tuệ con người. Khi quyền kiểm soát thông tin dồn hết vào các pháp nhân thương mại, cái móng ấy yếu đi.

Vì thế, những người ký vào Lời kêu gọi Frankfurt đòi ba thứ rất rõ ràng: buộc công khai dữ liệu huấn luyện, lập cơ chế cấp phép có thù lao công bằng, và thực thi luật bản quyền châu Âu với công cụ cưỡng chế mạnh hơn.

Bài học: hai câu ngắn đáng mang về

Giữa một bài phát biểu đầy sức nặng, Lepore để lại hai câu gọn đến mức có thể dán lên tường.

Thứ nhất: “Không một nền dân chủ nào có thể phát triển mà thiếu một cử tri biết đọc.” Đọc, trong câu này, không phải thú vui tùy chọn. Nó là hạ tầng.

Thứ hai: suy nghĩ của chúng ta, lời của chúng ta — và sách của chúng ta — là của chúng ta. Bà kết bằng một câu hỏi vặn lại cả hai thế kỷ rưỡi vừa qua: gần hai trăm năm mươi năm trước, người Mỹ đã quyết rằng các cộng đồng người hoàn toàn có khả năng tự quản bằng suy xét và chọn lựa, chứ không bị cai trị bởi tình cờ và bạo lực — vậy nay, con người có định từ bỏ chính quyền dựa trên sự đồng thuận để lấy chính quyền dựa trên máy móc không?

Đọc là cách giữ lại quyền tự nghĩ. Đó là bài học, và nó không dành riêng cho người làm sách.

Cuốn sách Lepore viết: The Rise and Fall of the Artificial State giúp độc giả điều gì

Cảnh báo ở Frankfurt không phải phát ngôn tùy hứng — nó là phần nổi của một cuốn sách bà vừa in.

The Rise and Fall of the Artificial State do Liveright xuất bản ngày 25/8/2026, 336 trang. Theo giới thiệu của nhà xuất bản, Lepore mở sách bằng nhận định rằng lịch sử có nhiều biến chuyển vội vã, nhưng ít cuộc biến chuyển lớn nào gấp gáp và thiếu suy xét hơn sự trỗi lên của Nhà nước Nhân tạo. Lấy cảm hứng từ The Origins of Totalitarianism của Hannah Arendt, bà lần theo sự phụ thuộc ngày càng lớn của chúng ta vào dữ liệu, và chỉ ra công nghệ đã ăn mòn nền dân chủ toàn cầu như thế nào.

Điều cuốn sách làm cho người đọc nằm ở luận điểm cuối: hệ thống cai trị bằng máy này có thể bị tháo rời — y như chế độ phong kiến và chế độ nô lệ từng bị tháo rời. Nghĩa là cuốn sách viết cho người đang bất lực trước cảm giác “chuyện này quá lớn, mình không làm gì được”, và nó trả lời đúng câu hỏi đó: những hệ thống do con người dựng lên thì con người dỡ được.

Lưu ý biên tập: cuốn sách hiện chưa có bản tiếng Việt và chưa có trên sachbanchay.com, nên Sách Bán Chạy giữ nguyên tên gốc và không gắn link mua. Chúng tôi đã ghi vào danh sách đề xuất nhập.

Ai nên quan tâm tới bản tin này

• Người làm xuất bản, biên tập, dịch thuật: ba yêu cầu trong Lời kêu gọi Frankfurt rất có thể sẽ thành khung pháp lý ở châu Âu trong vài năm tới, và sẽ lan sang các thị trường khác.
• Tác giả và người sáng tạo nội dung: câu “khai thác mà không trả thù lao” nói đúng tình trạng của rất nhiều người viết hiện nay.
• Phụ huynh và giáo viên: câu cảnh báo của Guggolz về năng lực đọc đáng để đọc hai lần. AI trả lời rất nhanh, nhưng không thay được việc một đứa trẻ tự đọc hết một cuốn sách.
• Bạn đọc thường: nếu từng nghĩ đọc sách chỉ là sở thích, bản tin này cho bạn một cách nhìn khác — đó là một quyền.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

Hai bài học ở trên nối trực tiếp tới hai cuốn đang còn hàng:

• Lịch Sử Các Học Thuyết Chính Trị — GS.TS. Nguyễn Đăng Dung, GS.TS. Phan Trung Lý, ThS. Lê Anh Vân, TS. Trương Vĩnh Xuân; NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 531 trang, 230.000₫ (giá gốc 250.000₫), còn hàng. Nối với bài học thứ nhất của Lepore: muốn hiểu vì sao “cử tri biết đọc” lại là điều kiện sống của một nền dân chủ, cần biết loài người đã tranh luận về cách tổ chức quyền lực như thế nào qua từng thời kỳ.
• Suy Tưởng – Meditations — Marcus Aurelius, dịch giả Đinh Hồng Phúc; NXB Thế Giới, 366 trang, 200.000₫ (giá gốc 220.000₫), còn hàng. Nối với bài học thứ hai: giữ lấy trí tuệ của chính mình. Gần hai nghìn năm trước, một vị hoàng đế ở đỉnh cao quyền lực đã ngồi xuống tự viết cho mình những ghi chép về việc làm chủ bản thân — bằng chứng xưa nhất rằng việc tự nghĩ là chuyện phải luyện, không ai nghĩ hộ được.
• Tủ Sách Bán Chạy và Sách Mới Nổi Bật để xem thêm các đầu sách kinh điển và sách nghiên cứu cùng mạch.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop

Thông tin sách (cuốn được nhắc trong bản tin)

• Tên sách: The Rise and Fall of the Artificial State
• Tác giả: Jill Lepore
• Nhà xuất bản: Liveright Publishing Corporation
• Phát hành: 25/8/2026
• Số trang: 336
• ISBN: 9781324098423
• Bản tiếng Việt: chưa có (đề xuất nhập)
• Dịch giả / giá bìa bản Việt: Lỗi giao diện: file 'snippets/shortcode-chưa.bwt' không được tìm thấy

Một hội sách năm trăm tuổi mở màn bằng câu “chúng ta đang đứng trên lưỡi dao của lịch sử”. Nghe thì lớn lao, nhưng việc nó đòi ở mỗi người lại rất nhỏ: đọc hết một cuốn sách, bằng đầu của mình. Ở Sách Bán Chạy, chúng tôi tin rằng những điều bền nhất thường bắt đầu nhỏ như thế.

Nguồn: Publishing Perspectives — “Frankfurter Buchmesse 2026: Historian Jill Lepore Speaks of an Industry—and a World—‘On the Knife Edge of History’”, Andrew Albanese (Tổng biên tập), 6/10/2026: https://publishingperspectives.com/2026/10/frankfurter-buchmesse-2026-historian-jill-lepore-speaks-of-an-industry-and-a-world-on-the-knife-edge-of-history/ — Tiểu sử và giải thưởng của Jill Lepore theo trang tiểu sử chính thức tại Đại học Harvard (jlepore.scholars.harvard.edu/biocv); thông tin sách The Rise and Fall of the Artificial State theo giới thiệu của nhà xuất bản Liveright.

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.