Giải thưởng văn học Liên minh châu Âu 2026 – nhà văn Séc từ chối viết sách du lịch và thắng lớn

Giải thưởng văn học Liên minh châu Âu 2026 và bài học từ một lời “xin đổi đề bài”

Dora Kaprálová là ai: nhà văn sinh năm 1975 ở Brno, chủ nhân hai giải thưởng lớn trong một năm

Trước khi kể chuyện, cần biết người kể là ai. Theo trang tiểu sử chính thức của Giải thưởng Văn học Liên minh châu Âu (European Union Prize for Literature — EUPL), Dora Kaprálová sinh năm 1975 tại Brno, thành phố lớn thứ hai của Cộng hòa Séc. Bà là tác giả từng đoạt nhiều giải, viết cho cả người lớn và trẻ em.

Bà không chỉ viết sách. Trang tiểu sử EUPL ghi rõ: Kaprálová còn làm phim tài liệu phát thanh và viết phóng sự ở nhiều thể loại; những năm gần đây bà cộng tác ngày càng nhiều với các nhà hát Séc. Trước tiểu thuyết đang được nhắc tới, bà đã có ba tập văn xuôi in ở một nhà xuất bản Séc — Islands, Suffering and Other Genres, A Winter Book of Love — cùng các cuốn sách thiếu nhi, trong đó có Mr Nobody and the White Darkness. Bà sống và làm việc phần lớn thời gian ở Berlin.

Thành tích nổi bật, kèm năm. Tiểu thuyết Mariborská hypnóza (The Maribor Hypnosis) của bà đã giành giải chính của Magnesia Litera — Sách của năm 2026 — và giải Luxor Litera cho văn xuôi. Ngày 29/5/2026, tại Hội sách Quốc tế Warsaw, bà được công bố là chủ nhân Giải thưởng Văn học Liên minh châu Âu 2026. Tác phẩm thắng giải do một ban giám khảo châu Âu gồm bảy thành viên chọn ra từ 14 cuốn vào danh sách rút gọn công bố ngày 27/2/2026, với 14 nước tham dự kỳ giải năm nay. Người thắng giải nhận 10.000 euro kèm hỗ trợ tài chính cho việc dịch sách.

Và bà cũng là người của sân khấu lẫn hậu trường sách. Trong bài phỏng vấn, Kaprálová kể bà thỉnh thoảng làm việc tại một hiệu sách ở Berlin — chi tiết nhỏ nhưng nói nhiều về một người viết vẫn đứng cạnh người đọc thật.

Chuyện gì đã xảy ra: một đơn đặt hàng viết cẩm nang du lịch, và lời xin đổi đề bài

Khởi điểm rất đời thường. Kaprálová tới Maribor — thành phố lớn thứ hai của Slovenia — trong một kỳ lưu trú dành cho người viết. Nhà xuất bản Séc của bà giao cho bà một việc cụ thể: viết một cuốn cẩm nang du lịch kiểu Baedeker về Maribor.

Bà không làm việc đó. Chính bà kể lại với Publishing Perspectives rằng vì mình “thiếu kỷ luật” và vì thấy đề bài ấy quá nhàm, bà đã hỏi liệu có thể viết một thứ khác hay không. Thứ khác ấy, theo cách bà gọi, là “một cuốn Baedeker hiện sinh” — vẫn là sách dẫn đường về một thành phố, nhưng dẫn vào bên trong con người.

Bà chuẩn bị trước khi viết. Trước khi sang Maribor, bà đọc về lịch sử Slovenia và về Josip Broz Tito, nhà lãnh đạo Nam Tư cũ. Bà xác định rõ từ đầu điều mình muốn: nối tiểu thuyết với hy vọng, và đặt nó đối lập với tin giả cùng thực tại số.

Rồi nhân vật xuất hiện. Khi đã có hai nhân vật — một con ruồi và Svengali, bậc thầy ảo thuật — việc viết trở nên dễ dàng. Bà viết xong trong hai tháng rưỡi. Và bà nói về quãng ấy bằng một câu rất lạ: viết xong thì thấy trống rỗng, vì phải rời khỏi thế giới đó.

Vì sao lại là con ruồi? Bà kể: hồi nhỏ mẹ bà liên tục đập ruồi, nên bà muốn lên tiếng bảo vệ chúng. “Ai cũng ghét ruồi, nhưng chúng nhìn thấy nhiều hơn chúng ta.” Sau khi viết, bà mới nhận ra bao nhiêu cuốn sách hiện sinh bà yêu đều có một con ruồi trong đó.

Hậu quả: nhà xuất bản mất cuốn cẩm nang, nhưng được một tiểu thuyết đoạt giải châu Âu

Nói thẳng cái mất trước. Nhà xuất bản mất hẳn cuốn sách họ đặt hàng. Maribor không có cuốn cẩm nang du lịch kiểu Baedeker như dự kiến. Đề bài ban đầu bị bỏ.

Nhưng cái được thì lớn hơn nhiều. Kaprálová nói rõ: nhà xuất bản “đồng ý mọi thứ, nhưng chưa bao giờ nghĩ cuốn sách sẽ thắng nhiều giải đến vậy”. Kết quả thật: giải chính Magnesia Litera — Sách của năm 2026, giải Luxor Litera cho văn xuôi, rồi Giải thưởng Văn học Liên minh châu Âu 2026 với 10.000 euro và hỗ trợ dịch thuật — nghĩa là cuốn sách có đường ra khỏi biên giới tiếng Séc, điều một cuốn cẩm nang địa phương gần như không bao giờ có.

Cái được còn lan sang chỗ không ai tính trước. Một nhà hát nhỏ ở Brno đã dựng tác phẩm này thành kịch, và diễn ngay trong căn hộ tuổi thơ của bà — căn hộ cũ kỳ lạ mà bà từng mô tả một phần vào trong chính cuốn sách. Căn hộ ấy nay đã thành một không gian cho hoạt động văn hóa.

Và cái được cuối cùng là một chỗ đứng quốc tế. Năm nay Cộng hòa Séc là Khách mời danh dự của Hội sách Frankfurt và mang tới khoảng 75 nhà văn; Kaprálová là một trong số đó. Theo Publishing Perspectives, bà sẽ góp mặt trong một buổi trò chuyện về các giải thưởng của mình vào 12h45 thứ Năm, 8/10, tại Gian Khách mời danh dự.

Hai bài học Dora Kaprálová để lại

Bài học thứ nhất: xin đổi đề bài còn tốt hơn làm cho xong một đề bài mình không tin. Bà có thể viết cuốn cẩm nang, nộp, nhận tiền và đi tiếp. Bà chọn hỏi. Và vì bà hỏi, cả bà lẫn nhà xuất bản đều được một thứ lớn hơn thứ họ đặt hàng. Người đọc có thể mang câu này đi: thứ nhàm chán khi làm ra thường cũng nhàm chán khi đọc.

Bài học thứ hai: chỗ nhìn thấp nhất đôi khi nhìn được xa nhất. Bà chọn một con ruồi — sinh vật ai cũng xua đi — làm người quan sát thành phố. “Ai cũng ghét ruồi, nhưng chúng nhìn thấy nhiều hơn chúng ta.” Trong công việc cũng vậy: người ở vị trí bị xem là không đáng kể lại thường là người thấy rõ nhất chuyện gì đang diễn ra.

Và một câu nữa, bà nhắc khi nói về Tito. Bà muốn cho thấy phần yếu của một nhà độc tài, tình yêu không được đáp lại của ông, theo một thành ngữ tiếng Đức: Grausamkeit entspringt der Einsamkeit — sự tàn nhẫn sinh ra từ nỗi cô đơn.

Cuốn sách ấy giúp người đọc điều gì

Theo đúng phần giới thiệu trên trang chính thức của giải, The Maribor Hypnosis đặt cạnh nhau cuộc đời một con ruồi, nhà ảo thuật — thôi miên Leo Svengali cùng người tình và trợ lý Elis, và những suy nghĩ về ảo thuật, về việc viết, về sức mạnh của ảo ảnh. Cuốn sách được hình dung như một bản chỉ dẫn lấp lánh và chắp vá về một thành phố xa lạ, kể từ điểm nhìn của một con ruồi nhà — một kẻ quan sát bên lề, gần như không trọng lượng.

Nó trả lời câu hỏi nào? Vẫn theo trang giải: cuốn sách pha trộn sự vui tươi, hóm hỉnh và nỗi buồn man mác, trong khi suy nghĩ về hiện tượng ảo ảnh, về tin giả, và về ranh giới giữa tưởng tượng vô hại và lời dối trá nguy hiểm. Và trên hết, đó là một suy tưởng mang chất thơ về tình yêu, niềm tin và hy vọng trong một thế giới bất định.

Vậy cuốn này viết cho ai? Cho người đang sống giữa một dòng thông tin mà mình không còn biết tin cái gì — và vẫn muốn giữ lại khả năng tưởng tượng mà không bị dẫn đi bởi điều giả.

Lưu ý biên tập: Mariborská hypnóza* hiện chưa có bản tiếng Việt và chưa có trên sachbanchay.com. Sách Bán Chạy giữ nguyên tên gốc, không đặt tên Việt, và đã ghi nhận đề xuất nhập tựa này khi có bản quyền tiếng Việt.*

Ai nên quan tâm tới tin này

• Người viết, người làm nội dung: câu chuyện một lời “xin đổi đề bài” đổi được cả số phận một cuốn sách.
• Người đọc văn học Trung Âu: Séc là Khách mời danh dự Frankfurt 2026, đây là cửa sổ nhìn vào một nền văn học đang được dịch mạnh ra các thứ tiếng.
• Người quan tâm tin giả và tư duy phản biện: chủ đề trung tâm của cuốn sách là phân biệt tưởng tượng và dối trá.
• Phụ huynh và giáo viên: Kaprálová viết cả sách thiếu nhi; hướng đọc “nhìn thế giới từ điểm nhìn của sinh vật nhỏ” rất dễ đem vào giờ đọc cùng con.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

Hai cuốn dưới đây nối thẳng vào hai bài học ở trên, đều đang còn hàng tại Sách Bán Chạy:

• Sách Ngoại Văn — The Complete Stories (Franz Kafka) — 449.000₫ (giá thị trường 489.000₫), NXB Vintage Classics, 528 trang, tiếng Anh, mã SP 9780749399467. Nối với bài học thứ hai: Kafka cũng là người Praha, cũng đặt một sinh vật bị xua đi vào trung tâm câu chuyện — tập này có Hóa thân và Phán xét. Đọc Kafka rồi nghe Kaprálová kể về con ruồi “nhìn thấy nhiều hơn chúng ta”, mạch văn Trung Âu hiện ra rất rõ.
• Don Quixote — Nhà Quý Tộc Tài Ba Xứ Mancha: Tập 1 (Tái Bản) — 184.000₫ (giá bìa 205.000₫), Miguel De Cervantes Saavedra, dịch Trương Đắc Vỵ, NXB Hội Nhà Văn, 564 trang, mã SP 8935235246379. Nối với câu hỏi trung tâm của cuốn sách đoạt giải: đâu là tưởng tượng vô hại, đâu là ảo ảnh dẫn người ta đi sai. Don Quixote là nhân vật kinh điển nhất của câu hỏi đó.
• Muốn đọc nguyên tác tiếng Anh các tác giả châu Âu, xem thêm tủ Sách Ngoại Văn.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop

Thông tin sách (tác phẩm được nhắc trong tin)

• Tên gốc: Mariborská hypnóza (The Maribor Hypnosis)
• Tác giả: Dora Kaprálová (sinh 1975, Brno, Cộng hòa Séc)
• Nhà xuất bản (bản gốc tiếng Séc): Větrné mlýny
• Giải thưởng: Magnesia Litera — Sách của năm 2026; Luxor Litera cho văn xuôi; Giải thưởng Văn học Liên minh châu Âu 2026
• Bản tiếng Việt: chưa có (đề xuất nhập)
• Dịch giả tiếng Việt: chưa có
• Số trang / khổ / giá bìa / ISBN bản Việt: chưa có thông tin

Có những cuốn sách ra đời đúng như đơn đặt hàng. Và có những cuốn ra đời vì một người dám nói rằng đề bài này chưa phải của tôi. Ở Sách Bán Chạy, chúng tôi tin rằng người đọc luôn nhận ra sự khác nhau ấy — ngay từ trang đầu.

Nguồn: Olivia Snaije, “Frankfurter Buchmesse 2026: A conversation with Czech author and European Prize for Literature winner Dora Kaprálová”, Publishing Perspectives, 02/10/2026 — https://publishingperspectives.com/2026/10/frankfurter-buchmesse-2026-a-conversation-with-czech-author-and-european-prize-for-literature-winner-dora-kapralova/ ; Andrew Richard Albanese, “Czech Writer Named 2026 ‘European Union Prize for Literature’ Laureate”, Publishing Perspectives, 10/06/2026 — https://publishingperspectives.com/2026/06/czech-writer-named-2026-european-union-prize-for-literature-laureate/ ; trang tiểu sử tác giả và giới thiệu tác phẩm của European Union Prize for Literature — https://euprizeliterature.eu/en/prize-author/dora-kapralova/

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.