Văn học Hungary – vì sao một Nobel 2025 không bao giờ mọc lên từ mảnh đất trống?

Văn học Hungary: hành trình hai thế kỷ dẫn tới giải Nobel 2025

Một lời khuyên lặp lại hai lần

Tác giả bài viết kể một chi tiết thú vị. Một người bạn Hungary tên Emma nói với anh rằng muốn hiểu thế giới của Krasznahorkai, hãy bắt đầu từ Vũ điệu quỷ Satan. Tình cờ, một cô gái làm ở tiệm sách anh gặp trên chuyến tàu từ Đan Mạch sang Berlin cũng nói y hệt.

Nhưng chính tác giả lại nhận ra: Vũ điệu quỷ Satan chỉ là cánh cửa. Muốn thấy tầm nhìn của Krasznahorkai về thời đại, người đọc cần quay lại nhìn cả một dòng chảy phía sau. Chuyến đi tới Bảo tàng Văn học Hungary Petofi — nằm giữa khu phố cổ quận V, Budapest — đã cho anh câu trả lời.

Sandor Petofi: nhà thơ trở thành thủ lĩnh tinh thần

Người mở đầu dòng chảy ấy là Sandor Petofi. Phần lớn không gian bảo tàng được dành cho ông, chia thành các gian phòng theo chủ đề: Hy sinh, Quái vật, Kết nối.

Khác với các nhà thơ cùng thời cố phục dựng những thiên sử thi cổ đã mất, Petofi đưa chất liệu dân gian vào thơ một cách tự nhiên — ngôn ngữ bình dân kết hợp hệ thống ẩn dụ phức tạp. Trường ca János vitéz (Hiệp sĩ János) của ông lan khắp đất nước, được phổ nhạc thành dân ca. Ngày 15/3/1848, bài thơ Nemzeti dal của ông được in và xướng lên trên các đường phố, trở thành khúc ca của Cuộc cách mạng Hungary.

Điều đáng chú ý với người làm sách: theo người giới thiệu tại bảo tàng, các tác phẩm này hiện được giảng dạy ở nhiều trường tiểu học trên khắp Hungary, và học sinh Budapest thường có chuyến đi thực tế tới bảo tàng. Một nền văn học được nuôi từ ghế nhà trường.

Sát cánh với Petofi là người bạn — tiểu thuyết gia Mór Jókai, một trong những thủ lĩnh nòng cốt của nhóm “Thanh niên tháng Ba”. Tiếc rằng đến nay chưa có nhiều tác phẩm của Jókai được dịch sang tiếng Việt hay tiếng Anh; thơ Petofi thì vẫn còn bản dịch của Tố Hữu và một số dịch giả khác.

Imre Kertész và tấm huy chương Nobel đầu tiên

Bước sang thế kỷ XX, cái tên nổi bật nhất là Imre Kertész. Tiểu thuyết Không số phận của ông đã ra mắt độc giả Việt Nam; trên thế giới, người đọc còn biết tới Kaddish for an Unborn Child và Liquidation.

Điều làm nên Kertész không phải cách chia thiện — ác, mà là việc ông tập trung vào những thay đổi bên trong con người khi bước ra từ bóng tối. Nhân vật György sau thời gian trong trại tập trung trở về, rồi chật vật hòa nhập với một cuộc sống không còn như xưa.

Năm 2002, Kertész được trao giải Nobel Văn học — nhà văn Hungary đầu tiên nhận vinh dự này. Tấm huy chương Nobel của ông hiện được đặt giữa căn phòng giới thiệu các nhà văn Hungary từ giữa thế kỷ XX đến nay.

Khi dòng chảy gặp nhau ở Krasznahorkai

Đến năm 2025, László Krasznahorkai trở thành nhà văn Hungary thứ hai đoạt Nobel Văn học. Nếu nhìn văn học như một mạng lưới giao thoa, ông không xuất hiện như một tiếng nói đơn độc: ở ông có bóng dáng những ám ảnh lịch sử mà Kertész từng đặt vào trung tâm, có sự quan tâm tới những con người bên lề, và tiếp nối truyền thống đối thoại với biến động của thời đại.

Từ Petofi dùng thơ ca cất tiếng cho một dân tộc đang tìm tự do, qua Márai và Kertész ghi lại sự đổ vỡ của những thế giới từng tồn tại, đến Krasznahorkai — nơi đổ vỡ không còn nằm trong một biến cố cụ thể mà lan thành cảm giác về một thế giới bất định.

Ai nên đọc bài này

Người mê văn học nước ngoài sẽ có một tấm bản đồ để bước vào một nền văn chương còn xa lạ với độc giả Việt. Nhưng bài viết cũng đáng đọc với bất kỳ ai quan tâm tới xuất bản: nó cho thấy một giải Nobel không đến từ may mắn, mà từ nhiều thế hệ được dạy đọc, được dịch, được lưu giữ.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

Chưa có tác phẩm của Krasznahorkai hay Kertész trên kệ Sách Bán Chạy, nên dưới đây là những đầu sách kinh điển gần gũi nhất về tinh thần:

• Tủ sách Sách đoạt giải Nobel Văn Học — nơi tập hợp các tác phẩm được thế giới xướng tên, cập nhật liên tục.
• Emma – Jane Austen — 159.000₫, và Lý Trí Và Tình Cảm – Jane Austen — 143.000₫: hai tiểu thuyết kinh điển phương Tây cho người muốn bắt đầu từ nền tảng.
• Hoàng Tử Bé — 79.000₫, cuốn sách châu Âu được dịch nhiều nhất thế giới, hợp cho cả gia đình cùng đọc.
• Tủ sách Ngoại văn — dành cho ai muốn đọc nguyên tác, nơi bạn sẽ gặp Murakami, Coelho, Grisham.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop.

Đọc một cuốn sách hôm nay, có thể ta đang cầm trên tay bờ vai mà một người viết nào đó sẽ đứng lên vào ba mươi năm nữa. Văn chương chưa bao giờ là chuyện của một người.

Nguồn tin: Đức Huy, “Ngôi đền của ‘những người khổng lồ’ trong văn chương Hungary”, Tri Thức - Znews, 10:27 ngày 27/8/2026 — znews.vn