Dịch giả trẻ 2026 – người đem trọn tiền thưởng 25.000 euro đi mở cửa cho người đến sau

Dịch giả trẻ và một cái cổ chai: vì sao có người đem tiền thưởng đi lập giải cho người khác

Ông là ai: người dịch gần một trăm đầu sách, rồi đứng ra lập đường cho lớp sau

Trước khi nói tới chín cái tên mới, hãy nói tới người đã mở ra con đường ấy. Chương trình này do Daniel Hahn — dịch giả, tác giả và biên tập viên người Anh — sáng lập năm 2010 tại Trung tâm Viết văn Quốc gia Anh.

Thành tích của ông, theo hồ sơ đã kiểm chứng trên chính nguồn nước ngoài:

• Dịch từ tiếng Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và tiếng Pháp. Tính đến 2017, Publishing Perspectives ghi ông là người đã có hơn 40 bản dịch; đến 2023, tạp chí này ghi gần 100 đầu sách ông dịch hoặc viết.
• Đã thắng Blue Peter Book Award, Independent Foreign Fiction Prize và London Book Fair International Excellence Award.
• Năm 2016–2017: bản dịch A General Theory of Oblivion — tiểu thuyết của nhà văn Angola José Eduardo Agualusa, bản tiếng Anh do Harvill Secker ấn hành năm 2016 — vào danh sách rút gọn giải Booker Quốc tế.
• Năm 2017: chính bản dịch đó thắng International Dublin Literary Award, và ông được mời vào ban giám khảo giải Man Booker Quốc tế.
• Năm 2010: lập chương trình đỡ đầu dịch giả trẻ Emerging Translator Mentorships.
• Năm 2017: lập giải TA First Translation Prize cho dịch giả lần đầu.
• Năm 2023: nhận Ottaway Award — giải của tổ chức Words Without Borders cho người có công quảng bá văn học quốc tế. Bà Samantha Schnee, chủ tịch hội đồng quản trị Words Without Borders, nói về ông: “Tôi không nghĩ ra được ai đã tạo ra tác động lớn đến thế cho lĩnh vực dịch văn học trong một quãng thời gian ngắn đến thế.”
• Gần đây ông dẫn dự án SALT của Đại học Chicago, dịch văn học Nam Á.

Chuyện gì đã xảy ra: một giải thưởng lớn, và một quyết định ít ai làm

Năm 2017, giải International Dublin Literary Award có tổng tiền thưởng 100.000 euro. Theo Publishing Perspectives, giải này chia phần: 75.000 euro cho tác giả, 25.000 euro cho dịch giả. Daniel Hahn nhận phần 25.000 euro của mình.

Ông không giữ lại. Ông đem trọn phần đó đi lập một giải thưởng mới — TA First Translation Prize, tiền thưởng 2.000 bảng, dành cho một bản dịch đầu tay. Và đây là chỗ khác thường: số tiền ấy chia đều làm hai, một nửa cho dịch giả lần đầu, một nửa cho người biên tập bản dịch đó.

Vì sao lại là biên tập viên? Ông nói rất thẳng về một cái cổ chai trong nghề: “Có một kiểu cổ chai. Nếu bạn là nhà xuất bản và muốn đặt một bản dịch từ tiếng Bồ Đào Nha, bạn sẽ hỏi Margaret, rồi hỏi Alison, nếu họ không nhận thì bạn hỏi thêm một hai người nữa, và có thể bạn mới hỏi đến tôi.” Nghĩa là: người mới gần như không có cửa, vì nhà xuất bản chỉ quay lại với vài cái tên quen.

Và về phần biên tập viên, ông nói: “Dân dịch chúng tôi hay phàn nàn rằng công việc của mình không được nhìn thấy đủ — tôi cho rằng đó là lời phàn nàn chính đáng — nhưng chẳng ai nghĩ đến các biên tập viên.”

Hậu quả: ông mất 25.000 euro, và nghề dịch được thêm một lối vào

Nói thẳng cái mất. Ông mất 25.000 euro — khoản tiền ông hoàn toàn có quyền giữ, không ai đòi hỏi gì. Mất cả cái quyền im lặng hưởng phần thưởng của mình sau một bản dịch được cả hai giải thưởng lớn công nhận.

Nói thẳng ai được. Được là những người mà trước đó cái cổ chai kia loại ra:

• Dịch giả lần đầu — những người chưa có bản dịch nào trong lý lịch, nên không nhà xuất bản nào gọi tới.
• Biên tập viên của họ — nhóm người mà trước đó, theo đúng lời ông, “chẳng ai nghĩ đến”. Giải TA First Translation Prize là nơi họ được ghi tên ngang hàng với dịch giả.
• Và cả một lớp dịch giả trẻ, qua chương trình ông lập năm 2010. Đến nay chương trình đã đỡ đầu hơn 150 dịch giả, làm việc với 37 ngôn ngữ.

Con số không nói hết; hãy xem những người cụ thể đã đi ra từ đó. Theo hồ sơ chương trình:

• Nichola Smalley — hai lần có bản dịch vào danh sách dài giải Booker Quốc tế, và thắng giải Oxford-Weidenfeld 2021 với Wretchedness của Andrzej Tichý.
• Sophie Hughes — hai bản dịch vào danh sách rút gọn giải Booker Quốc tế các năm 2019 và 2020: The Remainder của Alia Trabucco Zerán và Hurricane Season của Fernanda Melchor.
• Reuben Woolley — vào danh sách dài giải Booker Quốc tế ngay với bản dịch đầu tay: Jimi Hendrix Live in Lviv của Andrey Kurkov.

Và hôm 30/9/2026, lớp thứ 17 được gọi tên. Chín dịch giả trẻ, chín ngôn ngữ, mỗi người ghép với một dịch giả kỳ cựu trong sáu tháng: tiếng Đan Mạch (Sheila Nyholm D’Souza, Vancouver — người đã thắng giải Leif and Inger Sjöberg của Quỹ Mỹ–Scandinavia năm 2025), tiếng Hà Lan (Hanna Wheeler, Toronto), tiếng Ý (Lil Boyce, giữa Sardinia và Coventry), tiếng Hàn (Tiffany Chang, Wisconsin), tiếng Trung và tiếng Bồ Đào Nha (Cheryl Schmitz, một nhà nhân học sống ở Đài Bắc), tiếng Malayalam của Ấn Độ (Aparna Thomas, Ernakulam, bang Kerala), tiếng Na Uy (Jordan Barger, Philadelphia — bản dịch Eat All của Leander Djønne sẽ ra ở Daunt Books năm 2028), tiếng Ba Lan (Azja Kulpińska, từ Poznań, nay ở Melbourne) và tiếng Đức Thụy Sĩ (Gemma Craig-Sharples, Berlin).

Mỗi người nhận 800 bảng hỗ trợ, một năm hội viên Hội Tác giả / Hiệp hội Dịch giả Anh, các buổi huấn luyện cuối tuần, lối vào các sự kiện trong ngành và một buổi giới thiệu bản dịch mẫu. Bà Rebecca DeWald, quản lý chương trình, nói lứa năm nay là “lứa có tầm với rộng nhất của chúng tôi”, với lần đầu có học viên ở Úc và một nhánh riêng cho văn học Đài Loan.

Bài học: hai câu ngắn, mang về được

Thứ nhất, từ chính miệng ông: “Nếu hôm nay tôi dịch giỏi hơn tôi mười năm trước, đó là vì tôi đã được biên tập tốt.” Người ta hay nghĩ tay nghề là chuyện tự rèn một mình. Ông nói ngược: ông giỏi lên vì có người chịu sửa cho ông. Ai đang làm nghề cũng nên đọc lại câu này — và đọc lần nữa với vai người đi trước, vì nó cũng có nghĩa là: muốn lớp sau giỏi, phải có người chịu ngồi sửa cho họ.

Thứ hai, cái cổ chai không tự mở. Nó chỉ mở khi có người đứng ra mở, và thường là phải trả giá. Ông trả bằng tiền thưởng của mình. Bài học không phải “hãy cho hết tiền đi”, mà là: vị trí bạn đang đứng chính là cánh cửa cho người đến sau — và bạn có quyền chọn đóng hay mở nó.

Cuốn sách: khi người dịch mở sổ tay nghề của mình ra cho người khác đọc

Daniel Hahn còn làm một việc nữa cho người đến sau: ông viết lại cách mình làm việc. Cuốn Catching Fire: A Translation Diary (Charco Press, 2022) là nhật ký ông ghi trong lúc dịch tiểu thuyết Never Did the Fire của nhà văn Chile Diamela Eltit.

Theo mô tả của chính nhà xuất bản Charco Press, bản dịch trong cuốn sách này diễn ra ngay trước mắt người đọc, như một cuộc đối thoại giữa hai tác phẩm, soi sáng cả hai; sách đi vào đúng những chỗ khó nhất của nghề — xử lý lối chơi chữ và những câu có hai nghĩa. Nói cách khác: nó viết cho người muốn hiểu nghề dịch từ bên trong, và trả lời đúng một câu hỏi — một bản dịch thật ra được quyết định ở những chỗ nào?

Lưu ý biên tập

Catching Fire: A Translation Diary (Daniel Hahn, Charco Press, 2022) và A General Theory of Oblivion (José Eduardo Agualusa) chưa có bản tiếng Việt và chưa có trên sachbanchay.com; tên sách giữ nguyên bản gốc in nghiêng theo đúng cách Publishing Perspectives và Charco Press dùng. Sách Bán Chạy ghi nhận đây là đề xuất nhập cho tủ sách nghề viết – nghề dịch và tủ văn học dịch.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

Hai cuốn dưới đây nối thẳng vào hai bài học ở trên, và đều còn hàng:

• Kỹ Năng Phiên Dịch — Komatsu Tatsuya, người dịch Trần Thị Mỹ, NXB Thanh Niên, 2021, 352 trang, bìa mềm. 121.000₫ (giá bìa 148.000₫). Nối với bài học thứ nhất: tay nghề dịch là thứ học được và dạy được. Đây là cuốn đưa nghề dịch ra thành kỹ năng có thể luyện, đúng tinh thần một chương trình đỡ đầu — thay vì để người mới tự mò.
• Suy Tưởng – Meditations — Marcus Aurelius, người dịch Đinh Hồng Phúc, NXB Thế Giới, 366 trang, bìa mềm. 200.000₫ (giá bìa 220.000₫). Nối với bài học thứ hai: một văn bản gần hai nghìn năm tuổi, viết bằng tiếng Hy Lạp cổ, mà hôm nay một người Việt vẫn đọc được — chỉ vì đã có người chịu dịch nó. Cánh cửa mà bài viết này nói đến, bạn đang bước qua mỗi lần mở một cuốn sách dịch.

Xem thêm tủ Sách bán chạy và Sách ngoại văn.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop

Ai nên đọc bài này

• Người đang muốn vào nghề dịch, nghề biên tập — câu chuyện này chỉ rõ cái cổ chai nằm ở đâu và người ta đã phá nó bằng cách nào.
• Người đi trước trong bất cứ nghề nào — quản lý, giáo viên, trưởng nhóm: bài học về biên tập và về cánh cửa áp dụng nguyên xi.
• Người đọc sách dịch — để biết một bản dịch tử tế là kết quả của bao nhiêu người, trong đó có một cái tên thường không được in to.
• Người làm xuất bản ở Việt Nam — một chương trình đỡ đầu dịch giả trẻ là mô hình rẻ, nhỏ, và đã chứng minh hiệu quả bằng 17 năm.

Cái đáng nhớ ở câu chuyện này không phải số tiền. Là việc một người đứng ở chỗ cao nhất của nghề mình lại quay lại nhìn xuống bậc thang đầu tiên, thấy nó quá cao, rồi tự tay hạ nó xuống một chút.

Nguồn: Publishing Perspectives — Andrew Albanese, Tổng biên tập, “The U.K. National Centre for Writing Announces Translators Selected for International Mentorship Program”, 30/9/2026: https://publishingperspectives.com/2026/09/the-u-k-national-centre-for-writing-announces-translators-selected-for-international-mentorship-program/ — đối chiếu tiểu sử và các phát biểu của Daniel Hahn với hai bài của chính Publishing Perspectives: Porter Anderson, “Daniel Hahn on Translation, Awards, and Dodging Oblivion”, 12/7/2017, và Porter Anderson, “British Translator-Author Daniel Hahn To Receive the Ottaway Award”, 12/4/2023; hồ sơ chương trình trên nationalcentreforwriting.org.uk và mô tả sách trên charcopress.com.

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.