Xuất bản độc lập – nhà xuất bản sinh ra trong kháng chiến vừa giành lại quyền tự quyết

Xuất bản độc lập: nhà xuất bản Hà Lan sinh ra trong kháng chiến vừa giành lại quyền tự quyết

Tommy Wieringa là ai — người đứng đầu lá thư của 30 nhà văn

Trước khi kể chuyện gì đã xảy ra, cần biết ai là người đã lên tiếng.

Tommy Wieringa sinh năm 1967, là một trong những nhà văn Hà Lan có sách đi xa nhất. Theo trang tiểu sử của Quỹ Văn học Hà Lan (Dutch Foundation for Literature) và trang bản quyền quốc tế của chính nhà xuất bản De Bezige Bij, ông ra mắt với Alles over Tristan (2002) và nhận giải Halewijn cùng năm.

Cuốn làm nên tên tuổi ông là Joe Speedboot (2005). Sách bán 300.000 bản, nhận giải F. Bordewijk năm 2006, và được dịch sang những thứ tiếng xa nhau như tiếng Pháp, tiếng Hebrew và tiếng Hàn.

Sau đó là một chuỗi giải thưởng. Tiểu thuyết Dit zijn de namen (tên tiếng Anh: These Are the Names, 2012) mang về cho ông giải Văn học Libris — một trong hai giải văn học quan trọng nhất của Hà Lan — và được đề cử giải International IMPAC Dublin năm 2013. Tiểu thuyết De heilige Rita (2017) thắng cả ba giải trong cùng năm 2018: Bookspot Literature Prize, giải của giới phê bình và giải của người đọc. Đến năm 2019, De dood van Murat Idrissi đưa ông vào danh sách dài giải Man Booker Quốc tế. Tác phẩm của ông hiện có bản dịch ở hơn hai mươi nước.

Nói cách khác: người viết lá thư không phải một tác giả mới cần nhà xuất bản che chở. Ông là tài sản lớn nhất mà một nhà xuất bản có thể mất.

Chuyện gì đã xảy ra: từ một nhà in bí mật năm 1944 đến một tập đoàn truyền thông

De Bezige Bij — tiếng Hà Lan nghĩa là “Chú Ong Siêng Năng” — được một nhóm sinh viên kháng chiến lập năm 1944, khi Hà Lan còn bị quân Đức chiếm đóng. Đó là một cơ sở in bí mật. Sau chiến tranh, nó trở thành một nhà xuất bản hợp tác xã, đặt trong một toà nhà trên phố Van Miereveldstraat ở Amsterdam — và đến hôm nay vẫn làm việc đúng ở toà nhà đó.

Năm 1997, nhà xuất bản này sáp nhập vào một tập đoàn Hà Lan lớn hơn nhiều: Weekblad Pers Groep (WPG). Giám đốc xuất bản hiện nay, bà Romy van den Nieuwenhof, nói thẳng với Publishing Perspectives rằng việc sáp nhập khi ấy “là cần thiết để thoát khỏi một mớ bòng bong tài chính”. Thú vị là cả hai bên đều có gốc kháng chiến: WPG khởi đi từ tuần báo tiến bộ Vrij Nederland (Nước Hà Lan Tự Do).

Nhưng tập đoàn lớn dần, và hai cái gốc giống nhau không giữ được hai hướng đi giống nhau. WPG trở thành một tập đoàn truyền thông đa phương tiện thương mại, bận với rất nhiều thứ. “Vài năm gần đây chúng tôi có mấy tổng giám đốc không xuất thân từ giới sách”, bà Van den Nieuwenhof nói.

Yêu cầu đến từ phía trên rất cụ thể: hãy thương mại hơn, và tiết kiệm chi phí sản xuất. Nghĩa là thay đổi cả hình thức những cuốn sách. “Chúng tôi cảm thấy đó là một sự xâm phạm vào chiến lược xuất bản của mình”, bà nói. Tập đoàn còn muốn gộp các bộ phận thương mại lại thành một phòng marketing chung cho tất cả.

Hậu quả: lỗ 2 triệu euro hai năm liền và một vụ sáp nhập suýt xảy ra

Đây là phần mà một bản tin ngắn thường bỏ qua.

De Bezige Bij là thương hiệu văn học danh giá nhất của tập đoàn, đồng thời là thương hiệu lãi ít nhất. Hai năm liền, nhà xuất bản này báo lỗ 2 triệu euro mỗi năm. Bà Van den Nieuwenhof thừa nhận một phần do chính họ quyết định sai, nhưng phần lớn khoản lỗ đến từ chi phí quản lý chung rất cao mà họ phải gánh với tư cách một thành viên của WPG.

Cái giá trả bằng người. Khi bà Van den Nieuwenhof được đưa lên làm giám đốc xuất bản năm 2023, ở tuổi 36, nhà xuất bản đang giữa lúc khó khăn tài chính, sa thải hàng loạt và cắt giảm chi phí. Bà vào đây từ năm 2020, ở vị trí giám đốc kinh doanh và marketing.

Điểm bùng nổ đến vào đầu năm 2024. Có tin tập đoàn WPG đang đàm phán sáp nhập với nhà xuất bản thương mại lớn nhất Hà Lan — Veen Bosch & Keuning (VBK). Nhân viên và các tác giả của De Bezige Bij, theo lời bà, “chỉ đơn giản là không thấy chuyện này có lợi ở đâu”.

Khoảng 30 nhà văn viết thư cho ban lãnh đạo tập đoàn, dẫn đầu là Tommy Wieringa và David Van Reybrouck. Nỗi lo họ nêu trong thư: một vụ sáp nhập như thế sẽ tạo ra một gã khổng lồ xuất bản nguyên khối, làm tổn hại tính độc lập biên tập và bản sắc văn học riêng của De Bezige Bij. Giám đốc tạm quyền của WPG khi đó, ông Wiet de Bruijn, không xác nhận cũng không phủ nhận tin này.

Cuối cùng vụ sáp nhập WPG – VBK không diễn ra. Nhưng VBK thì bị bán cho Simon & Schuster — nhà xuất bản Mỹ đang thuộc sở hữu của một quỹ đầu tư tư nhân. Tức là nguy cơ không tan đi, nó chỉ chuyển sang người khác.

De Bezige Bij ra khỏi tập đoàn theo hai bước. Cùng hai thương hiệu con Thomas Rap và Cargo, trước tiên họ chuyển sang trực thuộc WPG Foundation — tổ chức nắm quyền quản trị hoạt động xuất bản của tập đoàn — rồi rời hẳn vào tháng Tám vừa qua. “Chúng tôi đã khao khát được độc lập từ rất lâu rồi”, Wieringa nói với nhật báo Hà Lan NRC khi quá trình này bắt đầu vào cuối năm 2024. “Khát khao đó mạnh lên khi kế hoạch sáp nhập trở nên rất cụ thể. Trong gang tấc — nhờ cú phủ quyết nhanh của Hội Tác giả Hà Lan — chúng tôi đã thoát khỏi những kế hoạch khó nuốt ấy.”

Bài học: ai sở hữu toà nhà, người đó quyết định cuốn sách trông thế nào

Bài học thứ nhất, nói bằng con số: bỏ được chi phí quản lý chung là bỏ được khoản lỗ. Năm 2024 hoá ra lại là một năm tốt. “Chi phí thấp hơn vì không còn phần quản lý chung, và chính điều đó tạo nên khác biệt”, bà Van den Nieuwenhof nói. “Thêm nữa, chúng tôi có những cuốn sách thành công.”

Bài học thứ hai, và là bài học đáng mang đi nhất: độc lập không phải để làm sách nhanh hơn, mà để cho người viết thời gian. “Sự độc lập này cho chúng tôi khoảng trống và khả năng đầu tư vào những tác giả mới, những tác giả ít được biết đến, những người cần thời gian của họ”, bà nói. “Không phải tác giả nào cũng viết ra cuốn sách bán được ngay, và chúng tôi có thể cho họ khoảng rộng để phát triển.”

Bài học thứ ba nằm trong một chi tiết dễ bỏ qua: toà nhà trên phố Van Miereveldstraat thuộc sở hữu của một hiệp hội do chính các tác giả của De Bezige Bij lập ra, từ thời nhà xuất bản còn hoạt động như hợp tác xã. Hiệp hội ấy bù lỗ cho những cuốn sách ít lời hoặc đắt tiền để làm. Khoảng 40 người đang làm việc tại đây cùng tham gia một hệ thống chia lợi nhuận.

Gói lại thành một câu ngắn: quyền tự quyết không phải một tuyên bố, nó là một quyền sở hữu. Ai sở hữu toà nhà, người đó quyết định cuốn sách được in trên giấy gì.

Cuốn sách: Joe Speedboot — chuyện một cậu bé mà không ai nghe được

Cuốn sách làm nên tên Wieringa kể chuyện của người ít có tiếng nói nhất. Theo mô tả của Quỹ Văn học Hà Lan, người kể chuyện trong Joe Speedboot là Fransje Hermans, một cậu bé ngồi xe lăn vì bệnh bại não, chỉ phát ra được những tiếng gầm gừ không ai hiểu nổi.

Rồi một cậu bé mới đến làng Lomark, tự đặt cho mình cái tên Joe Speedboat. Joe thành bạn cùng lớp và bạn của Fransje, và làm điều không ai làm: lôi cậu bé bất động ấy vào những cuộc đấu vật tay. Quỹ Văn học Hà Lan gọi Joe là “một lực ly tâm” — người “mà ý tưởng dẫn tới hành động một cách tự nhiên đến thế, người mà sợ hãi và lề thói có quá ít ảnh hưởng”.

Vậy cuốn sách này giúp độc giả điều gì? Theo chính mô tả của nguồn, đây là câu chuyện về “sự trưởng thành của một nhóm bạn trẻ gắn bó khi họ mất dần sự hồn nhiên”. Nó viết cho người đang bị hoàn cảnh giữ chân và cần một người bạn không biết sợ lề thói — và cho người đọc muốn hiểu rằng việc được một ai đó kéo vào cuộc chơi có thể thay đổi cả một cuộc đời.

Và đó chính là chỗ câu chuyện nhà xuất bản khớp vào câu chuyện cuốn sách: một nhà xuất bản dám nuôi những tác giả chưa bán được ngay cũng đang làm đúng việc Joe làm cho Fransje.

Ai nên quan tâm tin này

Người làm sách và người làm nội dung ở Việt Nam. Câu chuyện này là một ca thực tế về cái giá của việc nằm trong một cơ cấu lớn: thương hiệu danh giá nhất lại là thương hiệu lãi ít nhất, và khoản lỗ phần lớn đến từ chi phí quản lý chung chứ không từ sách.

Người quản lý một đội sáng tạo. Yêu cầu “hãy thương mại hơn và tiết kiệm chi phí sản xuất” nghe rất hợp lý trên bảng tính, nhưng ở đây nó đồng nghĩa với việc thay đổi diện mạo sản phẩm — thứ chính là lý do khách hàng chọn thương hiệu đó.

Người đọc văn học dịch. Nếu bạn từng thắc mắc tại sao có những cuốn sách kỳ lạ, khó bán vẫn được in ra, thì đây là một câu trả lời cụ thể: vì có ai đó đã cố tình giữ lấy khả năng in chúng.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

Hai cuốn dưới đây nối trực tiếp với bài học ở trên, và đều đang còn hàng:

• Nhân loại — Một lịch sử tràn đầy hi vọng — Rutger Bregman (NXB Tân Việt), 196.000₫, còn hàng. Bregman cũng là một người Hà Lan. Cuốn sách của ông phá bỏ giả định rằng con người vốn ích kỉ và tư lợi, rồi khám phá cách con người dùng bản chất tốt đẹp của mình để xây một xã hội tốt hơn. Nối với bài học thứ hai: trao niềm tin và thời gian cho người khác không phải là sự ngây thơ, nó là một lựa chọn có cơ sở.
• Thiên Tài Tập Thể: Lãnh Đạo Khác Biệt Để Đổi Mới Và Bứt Phá — Linda A. Hill, Greg Brandeau, Emily Truelove, Kent Lineback (First News – Trí Việt), 178.000₫, còn hàng. Sách đi vào đúng câu hỏi của tin hôm nay: vì sao vài tổ chức đổi mới được hết lần này đến lần khác (như Pixar) trong khi số khác thì không — và câu trả lời nằm ở cách lãnh đạo tạo chỗ cho tài năng, chứ không nằm ở việc ép tổ chức thương mại hơn. Nối với bài học thứ ba.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop

Lưu ý biên tập

Joe Speedboot (2005) và các tiểu thuyết khác của Tommy Wieringa hiện chưa có bản tiếng Việt và chưa có trên sachbanchay.com, nên bài viết chỉ nhắc tên gốc in nghiêng, không gắn link mua. Đây là một đầu sách đáng cân nhắc nhập về: 300.000 bản đã bán, có bản dịch ở hơn hai mươi nước trong đó có tiếng Hàn, và tác giả từng vào danh sách dài giải Man Booker Quốc tế 2019.

Kết bài

Một nhà in bí mật năm 1944 trở thành một thương hiệu văn học, rồi thành một dòng trong báo cáo hợp nhất, rồi lại trở về là chính nó. Có lẽ điều đáng giữ nhất ở một nhà xuất bản không phải danh mục sách đã in, mà là khả năng nói “cuốn này chưa bán được ngay, nhưng chúng tôi vẫn làm”.

Nguồn gốc: Olivia Snaije, “Dutch Publisher De Bezige Bij Returns to Its Independent Roots”, Publishing Perspectives, 1/10/2026 — https://publishingperspectives.com/2026/10/dutch-publisher-de-bezige-bij-returns-to-its-independent-roots/. Tiểu sử và giải thưởng của Tommy Wieringa đối chiếu tại Dutch Foundation for Literature (letterenfonds.nl/en/authors/tommy-wieringa) và trang bản quyền quốc tế De Bezige Bij (foreignrights.debezigebij.nl). Mô tả tiểu thuyết Joe Speedboot theo Dutch Foundation for Literature (letterenfonds.nl/en/books/joe-speedboat).

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.