Sách khoa học khí hậu – nhà vật lý rời NASA và cuốn sách đọc Trái Đất bằng chín cảm xúc
Một tiến sĩ vật lý Cambridge rời NASA sau hơn mười năm, viết cuốn sách đọc khủng hoảng khí hậu bằng chín cảm xúc — và vừa thắng giải 15.000 bảng. Đọc ngay!
Ngày 16/11/2026, tạp chí xuất bản Anh The Bookseller đưa tin một cuốn sách khoa học khí hậu vừa đoạt giải thưởng sách bền vững lớn của Anh: Human Nature: Nine Ways to Feel About Our Changing Planet của nhà khoa học khí hậu Kate Marvel. Điều đáng chú ý không chỉ là giải 15.000 bảng, mà là con đường dẫn tới cuốn sách: tác giả từng là nhà vật lý nghiên cứu ở NASA hơn một thập kỷ, rồi rời đi. Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại câu chuyện này từ nguồn gốc nước ngoài. Đọc ngay!
Sách khoa học khí hậu đoạt giải: khi một nhà vật lý cho phép mình có cảm xúc
Kate Marvel là ai: tiến sĩ vật lý lý thuyết Cambridge, hơn mười năm ở NASA
Trước khi là tác giả, Kate Marvel là một nhà khoa học có lý lịch rất dày.
Học vấn. Bà có bằng tiến sĩ vật lý lý thuyết tại Đại học Cambridge, nơi bà là học giả nhận học bổng Gates. Khởi điểm của bà không phải khí hậu mà là vũ trụ học — bà từng làm nhà vũ trụ học trước khi chuyển hướng.
Nơi từng làm. Bà làm nhà vật lý nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Không gian Goddard của NASA trong hơn một thập kỷ. Trước và quanh đó, bà từng qua Đại học Columbia, Đại học Stanford, Viện Carnegie và Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Livermore. Công việc chuyên môn của bà là mô hình hóa những thay đổi của hành tinh và các kịch bản tương lai.
Thành tích nổi bật. Bà dẫn dắt chương "Climate Trends" trong Báo cáo Đánh giá Khí hậu Quốc gia lần thứ Năm của Hoa Kỳ — tài liệu khí hậu chính thức tầm quốc gia. Bà từng điều trần trước Quốc hội Mỹ. Bà có một bài nói TED, từng xuất hiện trên chương trình Meet the Press và The Ezra Klein Show, và viết cho Scientific American, tạp chí Nautilus cùng dự án On Being. Giám đốc điều hành Project Drawdown, tiến sĩ Jonathan Foley, gọi bà là "nhà khoa học khí hậu hàng đầu thế giới, người truyền thông đại chúng và tác giả".
Nói cách khác: đây là người có đủ tư cách để nói về số liệu. Và chính người đó lại chọn viết một cuốn sách về cảm xúc.
Chuyện gì đã xảy ra: chín cảm xúc thay cho chín chương số liệu
Năm 2025, Marvel ra mắt Human Nature: Nine Ways to Feel About Our Changing Planet. Cuốn sách không chia theo vùng khí hậu hay theo loại khí nhà kính. Nó chia theo chín cảm xúc — trong đó có tức giận, sợ hãi, đau buồn, ngạc nhiên, hy vọng, tình yêu và cả cảm giác tội lỗi.
Mỗi chương ba mạch cùng lúc. Marvel kể rằng mỗi chương có một mạch cảm xúc, một mạch khoa học và một mạch câu chuyện chạy song song. Chương về cảm giác tội lỗi, chẳng hạn, đi qua khoa học quy trách nhiệm khí hậu và những biến đổi khí hậu trong lịch sử — kể cả những vụ buộc tội phù thủy thời Tiểu Băng Hà. Trong sách còn có thần thoại, vật lý, núi lửa, các hoàng đế La Mã và những rừng cây sequoia.
Và rồi giải thưởng. Ngày 16/11/2026, The Bookseller (bài của Lauren Brown) đưa tin cuốn sách thắng World of Books Sustainable Story Award — giải thưởng sách bền vững do chuỗi sách cũ World of Books lập ra, năm nay là năm thứ hai và là năm đầu mở cho tác giả Mỹ. Giải dành cho người thắng là 15.000 bảng Anh. Cuốn sách vượt qua danh sách chung khảo gồm 13 tựa. Hội đồng giám khảo — Eleanor Dooks, Elizabeth Laird, Karla Olson, Matthew Phillips, Michele Cobb và tiến sĩ Will McDowall — khen cách cuốn sách xử lý cảm xúc khí hậu, đặc biệt là chương về sự tức giận. Hai tựa á khôi là Tadpole Summer (Catherine Bruton, Nosy Crow) và The Waterlands (Stephen Rutt, Elliott & Thompson). Giám đốc điều hành World of Books, ông Dan Mucha, nói giải thưởng đầu tư vào "những tác giả mà câu chuyện của họ định hình cách chúng ta hiểu về tình trạng khẩn cấp khí hậu toàn cầu".
Hậu quả: NASA mất một người mô hình hóa khí hậu, Project Drawdown được
Giữa hai mốc ấy — sách ra năm 2025 và giải thưởng tháng 11/2026 — có một khúc rẽ không nhẹ nhàng.
Mất. Tháng 3/2026, Marvel từ nhiệm ở NASA. Hơn một thập kỷ làm nhà vật lý nghiên cứu ở Viện Goddard dừng lại. Chuyện này được báo chí Mỹ đưa tin trong hai ngày 24 và 25/3/2026. NASA mất một người từng dẫn dắt chương về xu hướng khí hậu của báo cáo quốc gia.
Được. Ngày 27/3/2026, Project Drawdown — tổ chức nghiên cứu giải pháp khí hậu nơi bà từng làm nhà khoa học cấp cao giai đoạn 2023–2024 — công bố bà trở lại vào mùa xuân năm đó, với vị trí Nhà khoa học cấp cao về Khí hậu. Bà được giao dẫn dắt hướng nghiên cứu "phanh khẩn cấp": các giải pháp làm chậm nóng lên nhanh hơn bằng cách giảm khí mê-tan, muội than đen và những tác nhân gây hiệu ứng nhà kính tác động nhanh khác.
Và phát biểu đáng chú ý nhất. Bà nói mình "cực kỳ háo hức được trở lại Project Drawdown", rằng khoa học là phần không thể tách rời trong cách tiếp cận của tổ chức này, và rằng bà mong được nghiên cứu trong một môi trường ủng hộ tự do tìm hiểu. Ông Foley nói tổ chức "biết ơn vì có bà trở lại".
Nhìn theo thứ tự thời gian, có một điều khó bỏ qua: cuốn sách mà một nhà khoa học cho phép mình viết bằng cảm xúc đã đi tiếp và thắng giải, trong khi con đường thể chế của bà rẽ sang lối khác.
Bài học: không phải chọn giữa làm khoa học đúng và làm một con người có cảm xúc
Marvel phát biểu điều này gọn hơn bất kỳ ai tóm lại hộ bà. Theo bà, cuốn sách lập luận rằng bạn không phải chọn giữa việc làm khoa học cho đúng và việc là một con người trọn vẹn, biết nghĩ và biết cảm.
Bà cũng kể lý do rất giản dị vì sao mình viết sách: bà luôn biết mình sẽ viết một cuốn sách, vì bà tự thấy mình là "một người thiên về nghệ thuật nhưng cũng đã phải lòng khoa học".
Hai câu đó là thứ mang đi được, và không chỉ dùng cho khí hậu. Người làm số liệu thường được dạy rằng cảm xúc là tạp chất. Câu chuyện của Marvel nói ngược lại: cảm xúc không làm số liệu sai đi — nó làm số liệu đến được với người đọc.
Cuốn sách ấy giúp độc giả điều gì
Human Nature không phải sách giải thích lại hiệu ứng nhà kính. Theo mô tả của nhà xuất bản Scribe, đây là một khám phá về biến đổi khí hậu dùng chín cảm xúc khác nhau làm ống kính để hiểu rõ hơn khoa học, lịch sử và tương lai của hành tinh đang biến đổi.
Nghĩa là nó trả lời một câu hỏi mà sách khoa học thường bỏ ngỏ: tôi nên cảm thấy thế nào về chuyện này? Nó viết cho người đã biết đủ số liệu để lo, nhưng chưa có chỗ nào để đặt cái lo đó xuống. Và nó không bắt độc giả chọn giữa hiểu đúng và cảm thật — đúng như lập luận trung tâm của tác giả.
Ai nên quan tâm
- Người đọc sách khoa học thường thức muốn một cuốn nói về khí hậu mà không khô như báo cáo.
- Phụ huynh và giáo viên đang tìm cách nói chuyện môi trường với con mà không gieo sợ hãi.
- Người làm nghề số liệu — phân tích, nghiên cứu, kỹ thuật — đang loay hoay giữa chính xác và truyền đạt.
- Người làm xuất bản Việt Nam theo dõi dòng sách khí hậu và các giải thưởng sách bền vững đang hình thành ở Anh, Mỹ.
Sách liên quan tại Sách Bán Chạy
Bài học ở trên — số liệu đúng và cảm xúc thật không loại trừ nhau — nối thẳng sang mấy đầu sách đang còn hàng:
- Lược Sử Của Nhân Loại Về Cảm Xúc — Tiến sĩ Richard Firth-Godbehere, dịch giả Phương Hạ, NXB Dân Trí, 380 trang. 159.000₫ (bìa 199.000₫), còn hàng. Đây là cuốn gần nhất với cách làm của Marvel: đọc cả một lịch sử bằng cảm xúc thay vì bằng mốc thời gian. Ai thích ý tưởng "chín cảm xúc làm ống kính" sẽ thấy quen.
- Greta Thunberg Chiến Binh Vì Hành Tinh Xanh 9+ — Thái Hà Books, dịch giả Hà Minh Tú, NXB Hà Nội, 134 trang. 55.000₫ (bìa 69.000₫), còn hàng. Nối với chương được giám khảo khen nhất: sự tức giận. Một người trẻ tức giận vì khí hậu, và điều đó dẫn tới đâu.
- Khám Phá Trái Đất: Những Điều Kì Diệu Về Hành Tinh Xanh — Tân Việt Books, NXB Mỹ Thuật, 60 trang bìa cứng, khổ 23 x 29 cm. 116.000₫ (bìa 145.000₫), còn hàng. Dành cho nấc cảm xúc mà Marvel gọi là ngạc nhiên — bắt đầu bằng việc thấy hành tinh này đẹp, trước khi lo cho nó.
Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop.
Thông tin sách (bản gốc)
- Tên sách: Human Nature: Nine Ways to Feel About Our Changing Planet
- Tác giả: Kate Marvel
- Nhà xuất bản: Ecco/HarperCollins (bản Mỹ, 2025); Scribe (bản Anh và Khối Thịnh vượng chung, trừ Canada)
- Dịch giả tiếng Việt: chưa có bản tiếng Việt
- Số trang: 304 trang, bìa mềm
- Khổ: 234 x 153 mm
- Phát hành: 29/7/2025 (bản Scribe)
- ISBN: 9781922585493 (bản Scribe)
- Giá bìa: 36,99 AUD (bản Scribe)
- Giải thưởng: World of Books Sustainable Story Award 2026
Có những cuốn sách ra đời vì tác giả biết thêm một điều. Cũng có cuốn ra đời vì tác giả thôi giả vờ rằng mình không cảm thấy gì. Loại thứ hai thường đi xa hơn.
Nguồn: The Bookseller (Anh) — Lauren Brown, "Kate Marvel wins £15k World of Books Sustainable Story Award", 16/11/2026, https://www.thebookseller.com/news/kate-marvel-wins-15k-world-of-books-sustainable-story-award. Chi tiết giải thưởng, hội đồng giám khảo và danh sách chung khảo lấy từ trang chính thức World of Books — Sustainable Story Award, https://www.worldofbooks.com/pages/sustainable-story-award. Tiểu sử và thành tích tác giả lấy từ trang nhân sự Project Drawdown (https://drawdown.org/staff/kate-marvel-phd), thông cáo Project Drawdown ngày 27/3/2026 (https://drawdown.org/news/world-renowned-climate-scientist-and-author-kate-marvel-phd-returns-to-project-drawdown) và trang sách của NXB Scribe (https://scribepublications.com.au/books/human-nature). Phát ngôn của tác giả về cuốn sách lấy từ bài phỏng vấn trên Physics Today (https://physicstoday.aip.org/news/q-a-kate-marvel-on-the-physics-and-emotions-of-climate-change).
Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.