PISA 2025 năng lực đọc giảm mạnh – và cách một quốc gia chọn “giữ lấy niềm vui đọc”

PISA 2025 năng lực đọc giảm mạnh: con số toàn cầu và lời đáp từ ngành sách Úc

Bối cảnh: một bản báo cáo lớn nhất từ trước tới nay. Ngày 8/9/2026, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố kết quả PISA 2025 — kỳ khảo sát lớn nhất trong lịch sử chương trình này, với 760.000 học sinh 15 tuổi ở 91 quốc gia và nền kinh tế. Bức tranh chung không dễ chịu: điểm trung bình môn Toán và Đọc hiểu của khối OECD rơi xuống mức thấp nhất từng ghi nhận.

Cụ thể, điểm đọc hiểu trung bình của các nước OECD giảm 28 điểm trong giai đoạn 2015–2025, tương đương khoảng một năm rưỡi học tập bị mất đi. Điểm Toán giảm 22 điểm, tương đương hơn một năm học. Ở nhóm nước ngoài OECD tham gia PISA, mức giảm nhẹ hơn: 16 điểm môn Đọc và 8 điểm môn Toán. Đáng lo hơn cả là tỷ lệ học sinh yếu: cứ 5 em thì có 1 em xếp ở nhóm thấp đồng thời cả ba môn Khoa học, Toán và Đọc, tăng từ mức 16% của năm 2022.

Điều PISA 2025 nói về màn hình, AI và sự tập trung

Không phải công nghệ xấu — mà là công nghệ dùng sai liều. Báo cáo chỉ ra rằng học sinh có kết quả kém hơn khi việc dùng thiết bị số trở nên quá mức, hoặc khi thiết bị được dùng để giải trí ngay trong trường. Hơn một phần tư học sinh cho biết bạn cùng lớp bị phân tâm bởi thiết bị số trong hầu hết hoặc mọi tiết Khoa học — và những em ngồi giữa một lớp học mất tập trung như vậy cũng học kém hơn, ít gắn kết với trường lớp hơn.

Một chi tiết đáng suy nghĩ với cả người lớn: những học sinh nói rằng mình không dùng AI để soạn sẵn bài viết đạt kết quả cao hơn những em có dùng. Tuy nhiên, trong nhóm dùng AI thường xuyên, những em được hướng dẫn cách đánh giá chất lượng thông tin do AI tạo ra lại làm tốt hơn hẳn những em không được dạy gì. Ông Mathias Cormann, Tổng Thư ký OECD, nhấn mạnh rằng công nghệ và AI có thể hỗ trợ việc học, nhưng chỉ khi được dùng có chủ đích — chứ không phải để thay thế cho sự chú tâm, nỗ lực và thấu hiểu.

Nước Úc chọn cách trả lời: “hãy làm nổi bật niềm vui”

Thay vì chỉ than phiền về số liệu, ngành sách Úc mang sách vào Nghị viện. Theo Publishing Perspectives ngày 16/9/2026, tổ chức phi lợi nhuận Australia Reads — sáng kiến chung của các hiệp hội xuất bản, phát hành, thư viện và tác giả Úc — vừa tổ chức một sự kiện tại Canberra, quy tụ nghị sĩ cùng giới xuất bản để bàn cách nâng tỷ lệ đọc của cả nước.

Những con số nội địa mà bà Anna Burkey, Giám đốc điều hành Australia Reads, đưa ra cũng thẳng thắn không kém: năng lực đọc của thanh thiếu niên Úc đang ở mức thấp nhất mọi thời đại, chậm hơn hai năm so với thế hệ cùng tuổi năm 2000; khoảng 30% người trưởng thành Úc không đọc gì; và 25% trẻ em Úc không được nghe kể chuyện trước giờ ngủ.

Điểm sáng nằm ở cách làm. Các nghị sĩ Úc đã lập nhóm Parliamentary Friends of Books and Reading do TS. Carina Garland và Thượng nghị sĩ David Pocock đồng chủ trì. Sách do các nhà xuất bản tặng được những hiệu sách độc lập “mai mối” đúng gu từng nghị sĩ để mang về nhà. Các nhà văn Chris Hammer, Sally Rippin, Robbie Arnott và Larissa Behrendt trực tiếp tới trò chuyện. Tổ chức này đang vận động một chiến lược đọc quốc gia có ngân sách, một chiến dịch hỗ trợ thư viện trường học, và sẽ mở Hội nghị Đọc Quốc gia vào tháng tới.

Lời khuyên của Australia Reads dành cho các nước đang cùng cảnh ngộ gói trong ba ý: ngành sách phải nói một tiếng nói chung; nhìn ra thế giới để học cách làm (họ nhắc tới chiến lược ReadSG của Singapore và Năm Đọc sách Quốc gia của Anh); và quan trọng nhất — hãy làm nổi bật niềm vui đọc, vì đó mới là thứ giữ người ta ở lại với trang sách.

Ai nên quan tâm đến bản tin này?

Cha mẹ có con nhỏ. Con số “25% trẻ không được nghe kể chuyện trước giờ ngủ” có lẽ là dữ liệu dễ hành động nhất trong cả báo cáo: mười lăm phút đọc cùng con mỗi tối là việc không cần ngân sách, không cần chính sách, và bắt đầu được ngay tối nay.

Thầy cô và người làm giáo dục. Kết quả PISA 2025 cho thấy kỹ năng sa sút mạnh nhất lại chính là những kỹ năng quan trọng nhất trong thời đại AI: đánh giá thông tin, kết nối nhiều nguồn và tư duy phản biện về điều mình đọc.

Người làm sách và bạn đọc trưởng thành. Thói quen đọc của một đứa trẻ hiếm khi nảy ra từ hư không — nó thường là bản sao của những gì đứa trẻ nhìn thấy trong nhà.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

• Tủ Sách Vàng Cho Con: Câu Chuyện Bốn Mùa — 120.000₫ (giá thị trường 150.000₫), còn hàng. Bìa cứng khổ lớn 21 x 27 cm, 128 trang, hợp để đọc cùng con mỗi tối.
• Ehon Châu Âu: Chuyến Phiêu Lưu Kì Diệu Của Bé Cánh Cụt — 35.000₫ (giá thị trường 45.000₫), còn hàng. Ehon 24 trang, vừa vặn cho một lượt đọc trước giờ ngủ với bé nhỏ tuổi.
• Hoàng Tử Bé — Antoine de Saint-Exupéry — 79.000₫ (giá thị trường 99.000₫), còn hàng. Cuốn kinh điển đọc được ở mọi độ tuổi, cho những gia đình muốn đọc chung một cuốn.
• Xem thêm tủ Truyện Kể Cho Bé trên sachbanchay.com.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop.

Thông tin sách nổi bật trong bài

• Tên sách: Tủ Sách Vàng Cho Con: Câu Chuyện Bốn Mùa
• Tác giả: Stefania Leonardi Hartley
• Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Phụ Nữ Việt Nam
• Số trang: 128 — Khổ: 21 x 27 cm — Hình thức: Bìa cứng
• Năm xuất bản: 2025 — Ngôn ngữ: Tiếng Việt
• Giá tại Sách Bán Chạy: 120.000₫ (giá thị trường 150.000₫) — Mã SP: 8935210312105

Một bản báo cáo dài hàng trăm trang, rốt cuộc, có thể được trả lời bằng một việc rất nhỏ: tối nay, mở một cuốn sách và đọc to lên cho ai đó nghe. Ở Sách Bán Chạy, chúng tôi tin rằng thói quen đọc không bắt đầu từ chính sách — nó bắt đầu từ một giọng đọc quen thuộc trong căn phòng đã tắt bớt đèn.

Nguồn: Erin L. Cox, “Australia Reads Encourages Countries to ‘Highlight the Joy’ of Reading”, Publishing Perspectives, 16/9/2026 — https://publishingperspectives.com/2026/09/australia-reads-encourages-countries-to-highlight-the-joy-of-reading/ ; OECD, thông cáo báo chí “PISA 2025: Students’ reading and mathematics performance declined sharply across the OECD”, 8/9/2026 — https://www.oecd.org/en/about/news/press-releases/2026/09/pisa-2025-students-reading-and-mathematics-performance-declined-sharply-across-the-oecd.html

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.