Cundill History Prize 2026 – cuốn sách đi tìm lại những cái tên bị xóa khỏi hồ sơ

Một nữ giáo sư sử học ở Princeton vừa nhận giải thưởng sử học có giá trị tiền thưởng lớn nhất thế giới — Cundill History Prize 2026 — cho một cuốn sách khởi đi từ bốn chữ lạnh lẽo mà các thư ký tòa án Mỹ thế kỷ XIX quen tay viết xuống thay cho tên người. Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại từ Publishing Perspectives (Mỹ) cùng trang tiểu sử chính thức của Đại học Princeton, để kể lại câu chuyện phía sau giải thưởng này. Đọc ngay!

Cundill History Prize 2026: khi một giải thưởng sử học gọi đúng tên những người từng bị gọi là "vô danh"

Bà là ai: từ Brown và Stanford đến chiếc giải sử học lớn nhất thế giới

Người nhận giải năm nay là Beth Lew-Williams — Giáo sư Sử học Đại học Princeton, đồng thời là Giám đốc Chương trình Nghiên cứu người Mỹ gốc Á và Giám đốc Đào tạo sau đại học của khoa Sử tại trường này. Bà học cử nhân ở Đại học Brown, lấy bằng tiến sĩ sử học tại Đại học Stanford, và dành gần như toàn bộ sự nghiệp cho một đề tài: chủng tộc và di dân trong lịch sử Hoa Kỳ.

Thành tích của bà đã dày trước khi có giải Cundill. Cuốn sách đầu tay The Chinese Must Go: Violence, Exclusion, and the Making of the Alien in America (Harvard University Press, 2018) mang về cho bà một loạt giải nghiên cứu của giới sử học Mỹ, trong đó có Ray Allen Billington Prize, Vincent P. DeSantis Prize và Caroline Bancroft History Prize. Cuốn thứ hai — chính cuốn vừa đoạt Cundill — trước đó đã nhận Bancroft Prize, giải thưởng được xem là danh giá nhất của sử học Mỹ, cùng David J. Langum Sr. Prize về lịch sử pháp lý Hoa Kỳ và Merle Curti Social History Award về lịch sử xã hội. Riêng bà, năm 2024 nhận giải thưởng giảng dạy Phi Beta Kappa của Princeton và được bầu vào Hội Sử gia Hoa Kỳ (Society of American Historians); năm 2025 nhận Dan David Prize — giải dành cho nghiên cứu về quá khứ của con người.

Chuyện xảy ra thế này: hơn 5.000 điều luật nhỏ, trải 70 năm

Giải được công bố ngày 23/10/2026 trong lễ trao giải thuộc khuôn khổ Cundill History Prize Festival tại Montreal (Canada), do Đại học McGill quản lý. Ban giám khảo năm nay do Giáo sư Emily Greenwood của Đại học Harvard làm chủ tịch. Hơn 400 tác phẩm dự giải, danh sách rút gọn 15 cuốn được công bố từ mùa hè. Người thắng nhận 75.000 USD — theo Publishing Perspectives, đây là mức tiền thưởng lớn nhất dành cho một cuốn sách phi hư cấu viết bằng hoặc được dịch sang tiếng Anh. Hai tác giả vào chung khảo, Jonathan Cheng và Alexander Lee, mỗi người nhận 10.000 USD.

Nhưng câu chuyện trong sách bắt đầu sớm hơn thế rất nhiều — năm 1852. Năm đó, chính quyền California đặt ra một khoản thuế đánh vào thợ mỏ vàng người nước ngoài, trên thực tế nhằm vào những người Hoa đang đào vàng ở miền Tây. Từ cột mốc ấy đến khoảng năm 1920, các bang miền Tây nước Mỹ — California, Oregon, Washington và nhiều bang khác — lần lượt ban hành hơn 5.000 điều luật siết chặt đời sống của người Hoa đã sinh sống trên đất Mỹ. Điều đáng chú ý là tất cả diễn ra trước và song song với đạo luật liên bang nổi tiếng hơn, thứ chỉ chặn người mới nhập cư. Phần lịch sử bị bỏ quên không nằm ở một đạo luật lớn, mà ở hàng nghìn quy định nhỏ mà thời đó người ta coi là bình thường.

Hậu quả: mất quyền, mất chỗ đứng, và mất cả cái tên

Những điều luật ấy chạm vào gần như mọi mặt của một đời người. Theo mô tả của nhà xuất bản và các trang giới thiệu sách của Princeton, chúng chi phối việc chữa bệnh, việc học, quyền sở hữu nhà đất, việc mở cơ sở làm ăn, thậm chí cả tập quán gia đình và hôn nhân. Chúng được dựng lên theo lối gần giống hệ thống phân biệt Jim Crow ở miền Nam, nhưng nhắm riêng vào người Hoa, và củng cố những định kiến xem họ như tội phạm, như kẻ xâm nhập.

Thiệt hại không chỉ là pháp lý. Thực thi những điều luật này không chỉ có cảnh sát và nhân viên thu thuế, mà còn có giáo viên, nhà truyền giáo và chính những người láng giềng — nghĩa là bất công được chuyển thành thói quen hằng ngày của cả một cộng đồng. Và có một mất mát rất cụ thể còn đọng lại trong giấy tờ đến hôm nay: trong hồ sơ chính thức, nhiều người Hoa không được ghi tên thật. Họ được ghi là "John Doe Chinaman" hoặc "Mary Chinaman" — cách gọi dành cho một người vô danh. Cả một thế hệ sống và chết trên đất Mỹ, nhưng khi lật lại hồ sơ, điều còn lại chỉ là một nhãn dán. Vị trí mà họ được phép có, theo đúng chữ của nhà xuất bản, luôn "còn rất xa sự bình đẳng hay cảm giác thuộc về".

Bài học: giữ được tên mình trong hồ sơ là giữ được chỗ đứng trong lịch sử

Bài học thứ nhất rất đáng để người đọc hôm nay mang đi: bất công lớn thường không đến bằng một cú lớn. Nó đến bằng năm nghìn điều nhỏ, mỗi điều riêng lẻ nghe đều có vẻ hợp lý — một khoản thuế, một quy định vệ sinh, một điều kiện giấy phép. Chỉ khi đặt cạnh nhau trong một kho lưu trữ, người ta mới thấy hình dáng thật của nó.

Bài học thứ hai nằm ở phía những người bị gọi là vô danh. Phần hấp dẫn nhất của công trình này không phải là danh mục các điều luật, mà là việc những người Hoa ở miền Tây đã kiện ra tòa, lách luật, và xoay chuyển cả luật để sống tiếp. Theo mô tả chính thức của cuốn sách, đây là câu chuyện về những người "không chịu nhận một chỗ đứng có điều kiện trong đời sống Mỹ". Họ bị xóa tên trong hồ sơ, nhưng không bị xóa ý chí. Nói gọn lại: tên của một người không mất đi khi bị bỏ trống trong giấy tờ — nó mất đi khi không còn ai đi tìm lại. Và việc đi tìm lại ấy, hóa ra, chính là nghề của nhà sử học.

Cuốn sách ấy giúp độc giả điều gì — và đọc gì bằng tiếng Việt

Cuốn sách đoạt giải là John Doe Chinaman: A Forgotten History of Chinese Life under American Racial Law (Harvard University Press, 2025). Tác giả dựng lại nó từ hàng chục kho lưu trữ khắp miền Tây nước Mỹ, và điều cuốn sách làm cho người đọc là trả lời một câu hỏi mà các bộ sử lớn thường bỏ qua: luật ấy đã làm gì với một ngày thường của một con người, và con người ấy đã đáp lại thế nào. Chủ tịch ban giám khảo Emily Greenwood gọi đây là một công trình "sáng tạo đến choáng ngợp và đánh rất thẳng", bóc tách những nghịch lý của luật phân biệt chủng tộc ở miền Tây Mỹ từ thập niên 1850 đến thập niên 1920. Giám khảo Ned Blackhawk, Giáo sư Sử học Đại học Yale, nhận xét: chưa có ai khai quật những lớp lịch sử đan xen ấy một cách mạnh mẽ đến vậy.

Sách liên quan tại Sách Bán Chạy

• Họ Và Tên: Một Lịch Sử Nhìn Từ Danh Tính Người Việt — Trần Quang Đức, NXB Thế Giới 2025, 373 trang, 279.000₫ (giá bìa 329.000₫), Còn hàng. Đây là cuốn nối trực tiếp với bài học thứ hai ở trên: nếu John Doe Chinaman cho thấy một cái tên bị xóa đi thì mất những gì, thì cuốn này đi ngược chiều — lần theo họ và tên người Việt qua hàng nghìn năm di cư, biến động triều đại và lựa chọn cá nhân, để thấy một danh xưng tưởng nhỏ bé lại chứa cả dòng chảy quyền lực và khát vọng khẳng định bản ngã.
• Nhân Loại — Một Lịch Sử Tràn Đầy Hi Vọng — Rutger Bregman, NXB Dân Trí 2021, 484 trang, 196.000₫ (giá bìa 245.000₫), Còn hàng. Dành cho bạn đọc vừa giật mình vì chi tiết "láng giềng cũng là người thực thi": cuốn sách này đặt lại câu hỏi nền tảng về bản tính con người trong những hoàn cảnh ngặt nghèo của lịch sử.
• Tủ sách Sách đoạt giải – Mùa giải thưởng 2026 — nơi tập hợp các tác phẩm đã qua sàng lọc của những giải thưởng lớn: Nobel, Pulitzer, Newbery.

Mua sách chính hãng tại: sachbanchay.com — hoặc gian hàng Tazano Bookstore trên Shopee, Tiki, Lazada, TikTok Shop

Thông tin sách (cuốn đoạt giải)

• Tên sách: John Doe Chinaman: A Forgotten History of Chinese Life under American Racial Law
• Tác giả: Beth Lew-Williams
• Nhà xuất bản: Harvard University Press (Belknap Press), 2025
• ISBN: 9780674294110
• Dịch giả / bản tiếng Việt: chưa có (đề xuất nhập)
• Số trang, khổ sách, giá bìa: Lỗi giao diện: file 'snippets/shortcode-chờ.bwt' không được tìm thấy
• Giải thưởng: Cundill History Prize 2026 (75.000 USD); trước đó: Bancroft Prize, David J. Langum Sr. Prize, Merle Curti Social History Award

Có những cuốn sách không thêm vào lịch sử một nhân vật mới, mà trả lại tên cho những người vốn đã ở đó. Đọc chúng, ta hiểu thêm một điều giản dị: được gọi đúng tên mình cũng là một quyền.

Nguồn: Publishing Perspectives (Mỹ) — Andrew Richard Albanese, "Beth Lew-Williams Wins 2026 Cundill History Prize", 27/10/2026: https://publishingperspectives.com/2026/10/beth-lew-williams-wins-2026-cundill-history-prize/ — bổ sung tiểu sử và mô tả sách từ trang chính thức của Đại học Princeton (history.princeton.edu, effroncenter.princeton.edu) và trang Dan David Prize (dandavidprize.org).

Bài do Sách Bán Chạy lược dịch và biên soạn lại, không sao chép nguyên văn.